Một ông bố làm việc mười bốn tiếng mỗi ngày, mua được căn nhà đẹp nhất con phố. Một tối, cô con gái mười tuổi đặt lên bàn làm việc của bố một con heo đất, nói rất nghiêm túc: con đập heo rồi, được hai trăm nghìn, con mua một tiếng của bố để ăn cơm tối với con, được không?

Ông bố cười, rồi im lặng rất lâu. Ông làm tất cả vì gia đình, nhưng gia đình thì đang phải xếp hàng chờ ông. Câu chuyện chạm vào một câu hỏi mà nhiều người đi làm giấu trong lòng: giàu có để làm gì, nếu không phải để gia đình được an vui? Và nếu đúng là vậy, sao nhiều khi càng giàu, nhà càng vắng?

Kinh Ādiya: lợi ích đầu tiên của tài sản

Trong Tăng Chi Bộ, bài kinh AN 5.41, Kinh Ādiya, Đức Phật nói với ông Anāthapiṇḍika, vị trưởng giả giàu có và hào phóng bậc nhất thành Sāvatthī, về năm lợi ích nên rút ra từ tài sản. Từ ādiya ở đây mang nghĩa những gì nên lấy ra, nên tận dụng từ tài sản.

Điều kiện đầu tiên được nhắc lại rất kỹ: tài sản ấy phải có được nhờ tinh cần nỗ lực, bằng sức đôi tay, bằng mồ hôi, đúng pháp. Rồi lợi ích thứ nhất được nêu ra: với tài sản ấy, người đệ tử thánh làm cho chính mình an vui, no đủ, và giữ gìn hạnh phúc một cách đúng đắn; làm cho cha mẹ an vui; làm cho vợ con an vui; làm cho người giúp việc, người làm công an vui.

Gia đình được an vui bắt đầu từ chính mình

Quý vị để ý thứ tự. Người đầu tiên trong danh sách không phải cha mẹ, không phải vợ con, mà là attānaṃ, chính mình.

Điều này có thể làm nhiều người ngạc nhiên. Văn hóa của không ít gia đình đề cao sự hy sinh đến kiệt sức: bố mẹ ăn mì gói để con ăn thịt bò, làm đến đau lưng mà không dám đi khám vì tiếc tiền. Tình thương ấy rất thật. Nhưng kinh cho thấy một góc nhìn quân bình hơn: một người đã kiệt quệ thì rất khó làm người khác an vui lâu dài.

Hãy hình dung trên máy bay, tiếp viên luôn dặn: khi mặt nạ dưỡng khí rơi xuống, hãy đeo cho mình trước rồi mới giúp người bên cạnh. Không phải vì ích kỷ, mà vì người bất tỉnh thì không cứu được ai.

Kinh dùng hai động từ đi liền nhau: sukheti, làm cho an vui, và pīṇeti, làm cho no đủ, thỏa mãn. Rồi thêm cụm sammā sukhaṃ pariharati, gìn giữ hạnh phúc một cách đúng đắn. Chữ sammā rất quan trọng: không phải hạnh phúc kiểu tiệc tùng thâu đêm, mà là hạnh phúc không làm hại thân tâm.

Cha mẹ, vợ con và cả người giúp việc

Sau chính mình là cha mẹ, rồi vợ con. Và điều làm bài kinh này đặc biệt là danh sách không dừng ở huyết thống. Kinh nhắc đến dāsakammakaraporisa, những người giúp việc, người làm công trong nhà.

Nghĩa là trong cái nhìn của kinh, một mái nhà an vui bao gồm cả chị giúp việc, bác bảo vệ, người tài xế. Một gia đình mà con cái được ăn ngon, còn người giúp việc ăn cơm thừa ở góc bếp, thì theo tinh thần kinh, niềm an vui ấy chưa trọn.

Phần ứng dụng hiện đại xin nói rõ là suy luận: an vui ở đây có thể hiểu là thời gian có mặt, bữa cơm chung, sự chăm sóc sức khỏe, chứ không chỉ là món quà đắt tiền. Có những đứa trẻ có đủ đồ chơi để mở một cửa hàng, nhưng thiếu một người ngồi chơi cùng.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người hiểu làm cho gia đình an vui là đáp ứng mọi đòi hỏi. Con muốn điện thoại mới, mua. Vợ chồng muốn xe đẹp hơn nhà hàng xóm, vay. Nhưng chữ sammā, đúng đắn, đã đặt giới hạn. Chiều chuộng làm tăng tham ái thì không phải an vui đúng đắn, mà là gieo thêm những cơn khát mới.

Cũng có người nghĩ chi cho bản thân là có lỗi. Kinh không dạy như vậy. Chăm sóc mình đúng mức, ăn uống đủ, nghỉ ngơi đủ, là lợi ích chính đáng của tài sản đúng pháp.

Quan sát tâm khi chi tiêu cho người thân

Lần tới khi mua một món quà cho người thân, thử dừng lại một chút và quan sát động cơ. Đó là lòng thương muốn người kia vui, hay là cảm giác áy náy muốn bù đắp cho những buổi tối vắng mặt? Cả hai đều rất người. Chỉ cần nhận ra rõ, không cần phán xét. Đôi khi nhận ra rồi, người ta sẽ thấy món quà quý nhất lại là một buổi tối tắt điện thoại.

Câu hỏi tự quan sát: trong những người sống quanh mình, ai đang được tiền của mình làm cho an vui, và ai chỉ đang được tiền của mình làm cho đủ dùng?

Làm vui mình và người trong nhà mới chỉ là lợi ích đầu tiên. Kinh Ādiya còn nêu bốn cách sử dụng tài sản nữa, mở rộng ra bạn bè, sự phòng hộ, những bổn phận với xã hội và việc cúng dường. Năm cách ấy hợp lại thành một tấm bản đồ, và đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Gia đình được an vui dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về gia đình được an vui

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 36: Giàu có để gia đình được an vui. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.