Một nhân viên văn phòng chờ được tăng lương suốt hai năm. Ngày nhận quyết định, anh mời cả phòng đi ăn, về nhà còn hát trong lúc rửa bát. Ba tuần sau, bảng lương mới trở thành chuyện bình thường. Sáu tuần sau, anh bắt đầu so mức lương ấy với người bạn cùng khóa vừa sang công ty khác. Niềm vui hai năm chờ đợi, hóa ra chỉ đủ dùng trong khoảng hai lần đi siêu thị.

Câu chuyện này không hiếm. Rất nhiều người dốc sức để đạt được điều mong muốn, một căn nhà, một chức vụ, một khoản lãi, rồi ngạc nhiên thấy lòng mình vẫn chưa yên. Vì sao vậy? Có phải vì mong muốn ấy chưa đủ lớn, hay vì cách nhìn về mong muốn ngay từ đầu đã thiếu một điều gì?

Ba câu hỏi trong Kinh Đại Khổ Uẩn

Trong Trung Bộ, bài kinh MN 13, Kinh Mahādukkhakkhandha, tức Đại Khổ Uẩn, mở đầu bằng một tình huống khá thú vị. Một nhóm du sĩ ngoại đạo nói với các tỳ-khưu rằng: Sa-môn Gotama dạy hiểu rõ về dục, bọn họ cũng dạy hiểu rõ về dục, vậy khác nhau ở đâu? Các tỳ-khưu không trả lời được, về bạch lại với Đức Phật.

Đức Phật dạy rằng muốn hiểu trọn vẹn về dục, phải thấy đủ ba mặt. Thứ nhất là assāda, vị ngọt. Thứ hai là ādīnava, sự nguy hiểm. Thứ ba là nissaraṇa, lối thoát. Người chỉ thấy vị ngọt thì lao vào. Người chỉ thấy nguy hiểm thì chán ghét, sợ hãi. Chỉ khi thấy cả lối thoát, cái hiểu mới trọn.

Vị ngọt là có thật

Điều đáng quý ở bài kinh là Đức Phật không phủ nhận vị ngọt. Ngài nói về năm kāmaguṇa, năm dục công đức: sắc đẹp mắt thấy, tiếng hay tai nghe, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái. Niềm vui và sự dễ chịu khởi lên nhờ năm thứ ấy, đó là vị ngọt của dục.

Nghĩa là cảm giác vui khi nhận lương mới, khi dọn vào nhà mới, khi cầm chiếc điện thoại vừa mở hộp, đều là thật. Kinh không bảo người nghe giả vờ rằng mình không thích. Một người nói tiền chẳng có vị gì có lẽ chỉ là chưa từng cầm phong bì thưởng Tết.

Đạt được điều mong muốn rồi, khổ chỉ đổi chỗ

Rồi Đức Phật mô tả sự nguy hiểm bằng hình ảnh rất đời thường. Một người con nhà lành mưu sinh bằng nghề nghiệp, chịu nóng, chịu lạnh, chịu muỗi mòng, gió nắng, đói khát. Đó là cái khổ của giai đoạn đang theo đuổi.

Nếu nỗ lực mà không thành, người ấy sầu muộn, than rằng công sức của mình thật uổng phí. Còn nếu thành công, tưởng là hết khổ, thì kinh lại nói người ấy phải lo giữ gìn: sợ vua chúa tịch thu, sợ trộm cướp, sợ lửa cháy, nước cuốn, sợ người thừa kế không ưa chiếm đoạt. Và nếu tài sản mất đi, người ấy lại sầu muộn.

Quý vị thấy không, khi đạt được điều mong muốn, cái khổ không biến mất. Nó chỉ chuyển từ ghế người đi tìm sang ghế người canh giữ. Trước kia mất ngủ vì chưa có, bây giờ mất ngủ vì sợ mất. Một kiểu thăng chức mà không ai muốn nhận.

Kinh còn đi xa hơn: chính vì dục mà vua tranh với vua, cha mẹ tranh với con cái, anh em tranh với nhau, rồi đến chỗ cầm gươm giáo. Áp vào ngày nay, đây là suy luận chứ không phải lời kinh: biết bao cuộc kiện tụng chia tài sản trong gia đình bắt đầu từ một mảnh đất mà ai cũng mong có.

Lối thoát không phải là bỏ chạy

Vậy lối thoát là gì? Kinh nói đó là sự điều phục và đoạn trừ chandarāga, lòng tham muốn dính mắc đối với dục. Lối thoát không nằm ở chỗ đốt nhà, bỏ việc, vứt điện thoại xuống sông.

Đây là một hiểu lầm cần tháo gỡ. Có người nghe bài kinh liền nghĩ người cư sĩ đừng nên mong cầu gì, cứ sống buông xuôi cho an. Không phải vậy. Người cư sĩ vẫn làm ăn đúng pháp, vẫn có mục tiêu. Cái được tháo ra là sợi dây tham ái buộc hạnh phúc của mình vào kết quả, chứ không phải bản thân công việc.

Một chủ cửa hàng có thể vẫn đặt chỉ tiêu doanh số. Khác biệt là khi đạt chỉ tiêu, ông vui mà biết niềm vui ấy sẽ trôi qua. Khi không đạt, ông buồn mà không để nỗi buồn ấy định nghĩa giá trị con người mình.

Quan sát tâm sau khi có được

Bài thực hành hôm nay rất đơn giản nhưng ít ai làm. Lần tới khi có được một điều mình mong, dù nhỏ như một món hàng về đúng hẹn hay lớn như một hợp đồng được ký, hãy theo dõi niềm vui ấy như theo dõi một đám mây. Nó đến lúc nào, mạnh nhất lúc nào, và nhạt đi lúc nào.

Rồi để ý khoảnh khắc ngay sau khi niềm vui nhạt đi: có một mong muốn mới xuất hiện không? Thấy được nhịp ấy, vị ngọt, nguy hiểm và lối thoát không còn là ba chữ trong sách, mà là ba khoảnh khắc trong chính tâm mình.

Câu hỏi để tự quan sát: điều gần nhất mình đã đạt được, niềm vui ấy kéo dài bao lâu trước khi một mong muốn khác thế chỗ?

Nếu niềm vui khi có được ngắn ngủi như vậy, thì những gì đang có cũng không đứng yên mãi. Tài sản có thể mất, tuổi trẻ cũng không ở lại. Tập tiếp theo sẽ cùng lắng nghe lời của Tôn giả Raṭṭhapāla, một thanh niên con nhà giàu đã nhìn thấu điều ấy.

Tóm lại: Đạt được điều mong muốn dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về đạt được điều mong muốn

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 45: Vì sao đạt được điều mong muốn vẫn chưa hết khổ? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.