VI DIỆU PHÁP

Bốn tên gọi nghe như bốn chất liệu thời cổ. Nhưng chú giải mô tả chúng bằng những hình ảnh khác hẳn — một nhà ảo thuật, một loài quỷ không ở trong cũng không ở ngoài thứ nó nhập, và một thứ phải nuôi mỗi ngày.

Người ta quen dịch rūpa là “sắc”, là “vật chất”, là “hình dáng”. Chú giải thì định nghĩa nó bằng một động từ ở thể bị động — và chọn đúng thứ làm ví dụ: cái lạnh.

Chữ “tín” dễ bị hiểu thành một thái độ: tin hay không tin. Chú giải thì mô tả nó bằng ba nghề khác hẳn nhau — một viên ngọc làm lắng, một người lính lội xuống trước, và một bàn tay cầm lấy. Không hình ảnh nào trong ba hình ảnh ấy nói về việc đồng ý với một mệnh đề.

Một việc không xảy ra thì để lại dấu vết gì? Câu hỏi nghe như đánh đố, nhưng Abhidhamma trả lời rất cụ thể — và câu trả lời ấy làm lộ ra một trong những chỗ tinh vi nhất của cả hệ thống: chú giải gọi biểu hiện của ba pháp này bằng đúng một chữ, akiriya — sự không làm.

Bảng tâm sở thiện có một đoạn mà người đọc thường lướt qua: mười hai pháp đi thành sáu cặp, mỗi cặp một chữ cho thân và một chữ cho tâm, tên nghe gần giống nhau. Nhưng nếu đọc chậm, sáu cặp ấy là chân dung chi tiết nhất mà Abhidhamma từng vẽ về một cái tâm đang khỏe.

Ba tập vừa rồi đã đi hết phía tối: tham, sân, si. Bây giờ tới phía sáng — và câu hỏi không phải “ba gốc lành là gì”, vì chú giải đã trả lời từ lâu. Câu hỏi là câu mà bộ luận dành hẳn một trang dài để trả lời: có chúng thì được cái gì?

Tham có dòng sông. Sân có lửa rừng và rắn độc. Còn si — gốc rễ được gọi là gốc của tất cả các pháp bất thiện — thì chú giải không cho một hình ảnh kịch tính nào. Sự vắng mặt ấy không phải thiếu sót. Nó chính là mô tả.

Chú giải mô tả sân bằng năm hình ảnh, và cả năm đều là hình ảnh của chất độc hoặc của lửa. Nhưng có một hình ảnh trong đó nói một điều mà bốn hình còn lại không nói: ngọn lửa này đốt trước hết cái chỗ nó đang dựa vào.

Ai đã đọc chuỗi này đều nhớ ba hình ảnh nổi tiếng về tham: keo bẫy vượn, miếng thịt trên chảo nóng, màu nhuộm muội đèn. Nhưng ngay sau ba hình ảnh ấy, chú giải còn thêm một câu nữa — câu ít được trích nhất, và là câu duy nhất nói về hướng đi.

Một người rất thông minh có thể sai suốt đời mà vẫn thông minh. Chú giải không định nghĩa tuệ bằng năng lực suy luận, mà bằng cái nó làm cho bóng tối. Và nó đặt ngay bên cạnh một hình ảnh khiêm tốn đến bất ngờ: người thầy thuốc biết bệnh nhân nào ăn được món gì.