Chữ “niệm” ngày nay hay được dịch thành “chú tâm vào hiện tại”. Chú giải thì định nghĩa nó bằng ba nghề rất cụ thể: người giữ kho của vua, viên tướng chỉ đường, và người gác cổng. Cả ba đều làm một việc mà “chú tâm” không nói tới — họ phân biệt.
Có một pháp không làm gì cả — không xúc chạm, không nếm vị, không ghi nhớ, không quyết định. Việc duy nhất của nó là giữ cho những pháp kia còn sống trong khoảnh khắc chúng có mặt. Và chú giải mô tả nó bằng ba hình ảnh: nước với hoa sen, người vú nuôi với đứa bé, người hoa tiêu với con thuyền.
Kẻ trộm lúc mở khóa cũng đang tập trung. Chú giải thừa nhận điều đó — rồi chỉ ra chính xác chỗ mà sự tập trung ấy khác với định của người tu, bằng một hình ảnh về bụi đường và một tấm gương.
Trong một sát na tâm có tới năm mươi mấy pháp cùng làm việc. Chú giải nói có một pháp làm gấp đôi phần của mình — và chính vì cái “gấp đôi” ấy mà Đức Phật gọi nó là nghiệp.
Vì sao lần thứ hai gặp một người, bạn nhận ra ngay? Chú giải trả lời bằng một chữ rất thợ thuyền: có ai đó đã đóng dấu. Và cũng chính người thợ ấy — bằng ba hình ảnh đẹp đến bất ngờ — cho thấy vì sao ta nhận nhầm nhiều đến thế.
Chúng ta quen dịch vedanā là “cảm xúc”. Chú giải thì mô tả nó bằng một hình ảnh khác hẳn: một người nếm. Và điều đáng ngạc nhiên nhất — theo Aṭṭhasālinī, cả ba loại thọ đều nếm trọn vị, kể cả loại mà ta tưởng là “không có gì”.
Không có cái biết trống rỗng. Mỗi khoảnh khắc tâm đều bám vào một cái gì đó — và Aṭṭhasālinī đặt tên, phân loại, đo đạc chính cái “một cái gì” ấy. Đây là bài về ārammaṇa: cảnh, chỗ tâm đậu xuống.
Trước khi có thích hay ghét, trước cả khi có “cái này là gì”, có một việc nhỏ đến mức gần như không ai để ý: một cái chạm. Chú giải dành cho nó nhiều trang hơn ta tưởng — và bác bỏ đúng cái định nghĩa mà phần lớn chúng ta đang dùng.
Bốn mươi bốn tập vừa qua nói về tâm — nó sinh, nó diệt, nó chạy thành lộ trình, và không có ai đứng sau nó. Từ tập này, chú giải mở cánh cửa vào bên trong một sát na tâm, và ở đó không phải chỉ có một thứ đang làm việc.
Suốt bốn mươi ba tập, ta đã tháo tâm ra thành cảnh, hộ kiếp, lộ trình, tốc hành, sát na, quả, gốc rễ. Còn đúng một câu hỏi chưa hỏi: vậy ai đang giữ tất cả những mảnh ấy lại với nhau?
