Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về câu hỏi: tính khả ái hay khả ố nằm ở tâm hay nằm ở cảnh, theo cách nhìn của Abhidhamma.

Một món sầu riêng được đặt lên bàn. Một người reo lên như gặp lại cố nhân. Người kia lùi ra ba bước, bịt mũi, và nhìn người thứ nhất như nhìn một nghi phạm.

Cùng một trái cây. Cùng một mùi. Hai phán quyết trái ngược. Vậy cái đáng yêu hay đáng ghét nằm ở trái sầu riêng, hay nằm ở người ngửi?

PHẦN 1 Hai tầng của một lần nhận biết

Abhidhamma mô tả một lần nhận biết qua năm cửa như một tiến trình tâm gồm nhiều sát-na. Có những tâm chỉ ghi nhận, như nhãn thức thấy màu sắc, tâm tiếp thâu, tâm suy đạt. Đó là các tâm quả, vipāka, kết quả của nghiệp cũ.

Sau đó mới đến các sát-na javana – tốc hành tâm. Đây là chỗ tâm phản ứng, chỗ thiện hay bất thiện được tạo ra.

Tách như vậy thì câu hỏi trở nên rõ hơn. Ở tầng tâm quả, cảnh khả ái hay bất khả ái quyết định tâm quả thiện hay bất thiện khởi lên. Ở tầng javana, thích hay ghét là việc của tâm.

PHẦN 2 Cảnh có phần của cảnh

Abhidhamma không nói mọi thứ chỉ do tâm tưởng tượng. Truyền thống chú giải xếp cảnh thành khả ái, bất khả ái, và rất khả ái. Tiêu chuẩn phân loại được lấy theo mức của người bình thường, không theo sở thích riêng của từng người.

Gặp cảnh khả ái là kết quả của nghiệp thiện cũ. Gặp cảnh bất khả ái là kết quả của nghiệp bất thiện cũ. Ở tầng này, không ai chọn được. Âm thanh ồn ào vẫn đến tai, dù có thích hay không.

Đây là phần giúp người học không rơi vào cực đoan cho rằng chỉ cần nghĩ tích cực là mọi thứ thành đẹp.

Cảnh gửi tín hiệu. Tâm mới là người ra phán quyết.

PHẦN 3 Tâm có phần của tâm

Nhưng thích hay ghét lại là chuyện khác. Ở tầng javana, cùng một cảnh khả ái có thể sinh tâm tham, cũng có thể sinh tâm thiện như biết đủ, tri ân, hay thấy vô thường.

Cùng một cảnh bất khả ái có thể sinh sân, cũng có thể sinh nhẫn nại và tâm bi.

Điều quyết định ở đây là tác ý. Tác ý như lý dẫn đến tâm thiện. Tác ý không như lý dẫn đến tâm bất thiện. Người xưa thường tóm gọn: cảnh không trói người, chính cách nhìn cảnh mới trói.

PHẦN 4 Tưởng, thọ và tùy miên

Có ba yếu tố khác góp phần vào phán quyết.

Saññā – tưởng – ghi nhận và nhận ra dấu hiệu. Tưởng giống người dán nhãn. Lần trước sầu riêng gắn với kỷ niệm vui, lần này tưởng nhận ra và dán nhãn ngon.

Vedanā – thọ – là cảm giác dễ chịu, khó chịu hay trung tính.

Anusaya – tùy miên – là khuynh hướng tiềm ẩn. Kinh Tiểu Phương Quảng (MN 44) dạy: tham tùy miên nằm nơi lạc thọ, sân tùy miên nằm nơi khổ thọ, vô minh tùy miên nằm nơi thọ không khổ không lạc.

Như vậy, khi một cảnh đến, cái phản ứng không xuất hiện từ hư không. Nó được chuẩn bị sẵn bởi thói quen nhiều đời. Giống như con đường mòn trong cỏ: đi nhiều thì chân tự bước vào lối ấy.

PHẦN 5 Đổi tướng: cây chốt nhỏ đẩy cây chốt lớn

Nếu phán quyết nằm ở tâm, thì có thể làm gì? Kinh An Trú Tầm (MN 20) đưa ra một ví dụ. Người thợ mộc khéo léo dùng một cây chốt nhỏ để đóng bật cây chốt lớn ra.

Khi một tướng, nimitta, đang làm khởi lên tham hay sân, người hành thiền chuyển sự chú ý sang một tướng khác liên hệ đến điều thiện. Không đè, không cãi. Chỉ đổi chỗ đặt tâm.

Trong đời thường, khi bực mình vì tiếng ồn của công trình bên cạnh, có thể đổi tướng: từ âm thanh đáng ghét sang âm thanh đang sinh và diệt. Tiếng ồn vẫn còn đó. Nhưng phán quyết đã đổi.

Kinh Căn Tu Tập (MN 152) còn nói về khả năng của bậc Thánh: có thể an trú với tưởng không ghê tởm trong cái ghê tởm, và tưởng ghê tởm trong cái không ghê tởm, hoặc an trú xả, chánh niệm tỉnh giác. Đây là đỉnh cao của việc làm chủ phán quyết.

PHẦN 6 Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Hiểu tất cả nằm ở tâm, có người kết luận: vậy không cần tránh cảnh xấu, chỉ cần sửa tâm.

Nhưng chính kinh MN 2 cũng dạy tránh né những gì cần tránh né. Với người mới tập, cảnh vẫn có sức kéo rất mạnh. Biết giữ khoảng cách với cảnh dễ làm khởi phiền não là một phần của trí tuệ, không phải là thua cuộc.

Còn một câu hỏi tinh tế hơn. Tâm luôn khởi lên ở hiện tại, nhưng cảnh mà tâm đang biết có chắc là hiện tại không? Hay phần lớn thời gian, tâm đang phán xét một cảnh của quá khứ?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

🎧 Nghe bản podcast trên YouTube: Quyết Định Khả Ái Hay Khả Ố: Ở Tâm Hay Ở Cảnh?