Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về mối quan hệ giữa tâm và đối tượng của tâm theo Abhidhamma, và vì sao tâm luôn ở hiện tại mà vẫn có thể sống trong quá khứ.

Người hành thiền thường nghe lời nhắc: hãy trở về hiện tại. Nghe rất dễ. Cho đến khi ngồi xuống được ba phút và phát hiện mình đang tranh luận lại với một người từ năm ngoái.

Lúc ấy câu hỏi khởi lên: tâm đã đi đâu? Đã đi về quá khứ rồi sao?

Abhidhamma trả lời một cách bất ngờ: tâm không đi đâu cả. Tâm đó đang sinh ra ngay bây giờ. Chỉ có điều, nó đang cầm một đối tượng cũ.

PHẦN 1 Tâm chỉ có mặt trong hiện tại

Trong Abhidhamma, citta – tâm – được định nghĩa là cái biết đối tượng. Mỗi tâm sinh lên, trụ trong một sát-na rất ngắn, rồi diệt. Tâm sau nối tiếp tâm trước như những hạt trong chuỗi.

Vì vậy, xét theo thực tại, không có tâm nào ở quá khứ đang hoạt động. Tâm quá khứ đã diệt. Tâm vị lai chưa sinh. Cái đang biết luôn là tâm hiện tại.

Điều này nghe hiển nhiên, nhưng có một hệ quả quan trọng. Ngay cả khi đang nhớ chuyện mười năm trước, cái tâm đang nhớ vẫn là một tâm sinh ra trong giây phút này.

PHẦN 2 Sáu loại đối tượng và các mốc thời gian

Abhidhamma kể sáu loại đối tượng: sắc, thanh, hương, vị, xúc chạm, và pháp. Năm loại đầu là cảnh của năm giác quan. Loại thứ sáu, dhammārammaṇa, rộng hơn: gồm tâm, tâm sở, các sắc vi tế, khái niệm và Niết-bàn.

Xét về thời gian, đối tượng có thể là hiện tại, quá khứ, vị lai. Còn khái niệm và Niết-bàn được nói là ngoài thời gian, vì chúng không sinh diệt như các pháp hữu vi.

Tên một người, ý tưởng về ngày mai, hình ảnh ngôi nhà mơ ước – đều là khái niệm. Chúng không có mặt như một thực tại đang sinh diệt, nhưng tâm vẫn có thể lấy chúng làm đối tượng.

Tâm không bao giờ đi lạc khỏi hiện tại. Chỉ là đôi khi nó đang cầm một tấm ảnh cũ và tưởng đó là cảnh đang thấy.

PHẦN 3 Hai cửa: ngũ môn và ý môn

Đến đây có một phân biệt then chốt. Tâm nhận biết qua hai loại cửa.

Ngũ môn – năm cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Tiến trình tâm qua ngũ môn chỉ biết đối tượng hiện tại. Mắt không thể thấy màu sắc của hôm qua. Tai không thể nghe âm thanh của ngày mai.

Ý môn – cửa ý. Tâm qua ý môn có thể biết cả sáu loại đối tượng, ở bất cứ thời gian nào, kể cả khái niệm.

Đó là lý do khi ngồi thiền mà nhớ chuyện cũ, không có gì sai về mặt cơ chế. Tâm ý môn đang làm đúng việc của nó. Vấn đề chỉ là người hành thiền không biết rằng đối tượng đã đổi.

PHẦN 4 Lời dạy trong Kinh Nhất Dạ Hiền Giả

Kinh Nhất Dạ Hiền Giả, Bhaddekaratta Sutta (MN 131), có một bài kệ nổi tiếng. Đại ý: không truy tìm quá khứ, không ước vọng tương lai; quá khứ đã qua, tương lai chưa đến; pháp hiện tại thì quán chiếu ngay tại đó.

Điều đáng chú ý là kinh không cấm nhớ hay lập kế hoạch. Kinh nói về sự truy tìm và ước vọng – nghĩa là bị đối tượng quá khứ, vị lai cuốn đi, với tham ái kèm theo.

Đặt cạnh Abhidhamma, lời dạy trở nên rất rõ. Sống trong quá khứ không phải là tâm đi về quá khứ. Mà là tâm hiện tại liên tục chọn đối tượng quá khứ, với vui thích hoặc hối tiếc, mà không biết mình đang làm thế.

PHẦN 5 Khung tự soi 3 giây

Có thể dùng một câu hỏi rất ngắn khi thấy tâm đang bận rộn: đối tượng này thuộc hiện tại hay không?

Nếu là âm thanh đang nghe, cảm giác đang có ở bàn tay – đó là hiện tại. Nếu là hình ảnh người kia hôm qua, câu nói sẽ nói ngày mai – đó là quá khứ, vị lai hoặc khái niệm.

Câu hỏi này không nhằm đuổi đối tượng đi. Nó chỉ làm một việc: biết. Và chính việc biết ấy là một tâm hiện tại có chánh niệm.

Năm nguyên tắc ngắn có thể đi kèm. Biết đối tượng thay vì chạy theo nó. Không phán xét khi phát hiện đối tượng đã đổi. Trở về một đối tượng hiện tại cụ thể như hơi thở hay xúc chạm. Dùng khái niệm khi cần, như lập kế hoạch, nhưng biết mình đang dùng khái niệm. Và nhớ rằng cái biết luôn ở đây.

PHẦN 6 Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghĩ chánh niệm là cấm nghĩ về quá khứ và tương lai. Kết quả là ngồi thiền như đứng gác cổng, mệt hơn cả khi không ngồi.

Thật ra chánh niệm có thể có mặt ngay cả khi đối tượng là ký ức. Biết rõ: đây là một ký ức đang được nhớ lại, có thọ khó chịu đi kèm. Đó cũng là thấy pháp hiện tại, vì việc nhớ đang xảy ra bây giờ.

Nếu tâm luôn ở hiện tại, thì sự ô nhiễm của tâm nằm ở đâu: ở tâm, hay ở những pháp bên ngoài mà tâm đang biết? Bộ Pháp Tụ có một tam đề trả lời chính câu hỏi này.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

🎧 Nghe bản podcast trên YouTube: Tâm Luôn Ở Hiện Tại – Nhưng Đối Tượng Bạn Đang Biết… Có Chắc Ở Hiện Tại?