Ngày khai trương, cửa hàng của anh Minh nhận được hai trăm lẵng hoa, xếp tràn ra tận vỉa hè, che luôn cả biển hiệu nhà bên cạnh. Ba năm sau, ngày treo biển sang nhượng, điện thoại anh reo đúng hai lần. Một cuộc từ người bạn cũ thời đại học. Cuộc còn lại từ ngân hàng.

Hai trăm lẵng hoa và hai cuộc gọi. Khoảng cách giữa hai con số ấy là bài học đắt giá nhất về bạn bè và đối tác mà nhiều người kinh doanh chỉ học được khi đã quá muộn. Câu hỏi là: có cách nào nhận ra sớm hơn không, trước khi hoa héo?

Bạn bè và đối tác qua lăng kính Kinh Siṅgālaka

Trong DN 31, Kinh Siṅgālaka, Đức Phật dành một đoạn khá dài để phân biệt bạn thật và bạn giả. Kinh dùng chữ mittapatirūpaka, nghĩa là kẻ trông giống bạn, kẻ đội lốt bạn. Và đối lập là suhada, người có tấm lòng tốt, người bạn chân thật.

Điều đáng chú ý là Đức Phật không nói chung chung kiểu hãy chọn bạn tốt. Ngài đưa ra một bảng tiêu chí cụ thể, mỗi loại có bốn dấu hiệu nhận biết, rõ ràng như một bản kiểm tra thẩm định đối tác.

Bốn loại kẻ đội lốt bạn

Loại thứ nhất là kẻ chỉ biết lấy. Cho ít mà mong nhiều, làm việc gì cũng vì sợ, giúp đỡ chỉ khi có lợi cho mình. Trong kinh doanh, đây là đối tác lúc nào cũng hỏi phần chia của mình bao nhiêu, nhưng chưa bao giờ hỏi rủi ro của bên kia thế nào.

Loại thứ hai là kẻ chỉ nói suông. Hay nhắc đến những gì đã từng làm cho mình, hứa hẹn những gì sẽ làm cho mình, nói những lời tử tế mà rỗng. Đến khi có việc cần thì viện cớ bận. Những người này thường có câu cửa miệng: có gì cứ gọi nhé. Và khi gọi thật, máy bận.

Loại thứ ba là kẻ nịnh hót. Mình làm điều sai cũng đồng ý, làm điều đúng cũng đồng ý, khen trước mặt, chê sau lưng. Nghe thì dễ chịu, nhưng một người đồng ý với mọi kế hoạch của mình, kể cả kế hoạch vay nóng để đầu tư vào thứ mình không hiểu, thì đó không phải là bạn, đó là một chiếc gương cong.

Loại thứ tư là bạn ăn chơi. Bạn đồng hành khi uống rượu, khi đi chơi đêm, khi tụ tập hội hè, khi đánh bạc. Những người này rất đông ở các bữa tiệc mừng doanh thu. Khi doanh thu đi xuống, họ cũng tự đi xuống, ra khỏi danh bạ.

Bốn loại bạn chân thật

Đối lập lại, kinh nêu bốn loại bạn thật. Người giúp đỡ: che chở khi mình sơ suất, giữ gìn tài sản của mình khi mình sơ suất, là chỗ nương tựa khi mình sợ hãi, và khi có việc cần, giúp gấp đôi điều được nhờ.

Người đồng cam cộng khổ: kể cho mình điều thầm kín, giữ kín điều thầm kín của mình, không bỏ rơi khi mình gặp nạn, sẵn sàng hy sinh vì mình.

Người khuyên điều lợi ích: ngăn mình làm điều ác, khuyến khích điều thiện, cho mình nghe điều chưa từng nghe, chỉ cho mình con đường đến cõi lành.

Người có lòng thương: không vui khi mình gặp rủi, vui khi mình gặp may, ngăn người nói xấu mình, khen ngợi người nói tốt về mình.

Quý vị để ý chi tiết giữ gìn tài sản của mình khi mình sơ suất. Một người bạn thấy mình sắp ký một hợp đồng bất lợi và dám nói thẳng, người ấy đáng giá hơn mười người vỗ tay ở buổi ký kết.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe xong liền quay sang nghi ngờ tất cả mọi người, nhìn ai cũng thấy giống kẻ chỉ biết lấy. Đó không phải tinh thần của kinh. Bảng tiêu chí này trước hết là để tự soi mình: trong các mối quan hệ, mình đang là loại bạn nào?

Cũng cần nói rõ: việc áp dụng vào thẩm định đối tác kinh doanh là ứng dụng hiện đại suy ra từ kinh. Kinh không dạy cách làm hợp đồng, nhưng dạy cách nhìn tâm và hành vi của con người, mà hợp đồng nào rốt cuộc cũng do con người ký.

Quan sát tâm khi được khen

Một bài thực hành nhỏ: lần tới khi có ai khen kế hoạch của mình, thử quan sát cảm giác dễ chịu dâng lên trong ngực. Đó là thọ lạc. Rồi để ý xem tâm có đang muốn tin ngay người ấy không. Chỉ cần thấy rõ: đây là lạc, đây là tâm ưa thích. Khi thấy rõ, mình sẽ không trao chìa khóa két sắt chỉ vì một lời khen.

Câu hỏi tự quan sát: nếu ngày mai mọi thứ sụp đổ, ai là ba người đầu tiên mình dám gọi, và mình đã là người như thế cho ai chưa?

Bạn thật thì ít, nhưng những người thân trong nhà thì luôn ở đó, ngày thịnh cũng như ngày suy. Vậy tài sản nên được dùng thế nào để cha mẹ, vợ con, người làm đều được an vui? Kinh Ādiya AN 5.41 có câu trả lời, và đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Bạn bè và đối tác dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về bạn bè và đối tác

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 35: Bạn bè và đối tác: Ai sẽ ở lại khi kinh doanh thất bại? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.