Cuối năm, ứng dụng ngân hàng gửi đến một bản tổng kết rất vui vẻ, kèm pháo hoa và nhạc nền: chúc mừng quý khách, năm nay quý khách đã chi nhiều nhất cho trà sữa, với một trăm mười hai giao dịch. Hạng nhì là phí giao đồ ăn sau mười giờ đêm. Hạng ba là các khoản ghi chú: không nhớ.

Người nhận đọc xong thì cười, nhưng là kiểu cười của người vừa soi gương lúc sáng sớm. Bản tổng kết ấy đặt ra một câu hỏi đáng giá hơn mọi con số: nếu nhìn lại cả một đời kiếm tiền, đâu là cách sử dụng tài sản có ý nghĩa, những khoản chi mà khi nhìn lại, người ta không phải hối tiếc?

Bản đồ năm hướng trong Kinh Ādiya

Trong AN 5.41, Kinh Ādiya, Đức Phật nói với ông Anāthapiṇḍika về năm lợi ích nên rút ra từ tài sản kiếm được bằng tinh cần, mồ hôi và đúng pháp. Có thể hình dung đó là một tấm bản đồ năm hướng cho dòng tiền của người cư sĩ.

Hướng thứ nhất là làm cho chính mình, cha mẹ, vợ con và người làm được an vui. Phần này đã bàn kỹ ở tập trước. Hôm nay đi tiếp bốn hướng còn lại, rồi nhìn cả tấm bản đồ.

Sử dụng tài sản có ý nghĩa: bạn bè và sự phòng hộ

Hướng thứ hai là làm cho bạn bè, người cộng sự được an vui. Kinh dùng cụm mittāmacca, bạn bè và người thân cận. Một bữa cơm mời người bạn đang thất nghiệp, một khoản giúp người đồng nghiệp lúc nhà có việc, trong cái nhìn của kinh đều là một cách dùng tài sản đúng chỗ.

Hướng thứ ba là phòng hộ trước tai họa. Kinh kể ra những mối nguy quen thuộc: lửa, nước, vua chúa, trộm cướp, người thừa kế không ưa. Với tài sản, người đệ tử thánh chuẩn bị để giữ mình an toàn trước những biến cố ấy.

Phần sau là ứng dụng suy ra từ nguyên tắc kinh: quỹ dự phòng, bảo hiểm phù hợp, một khoản để dành cho lúc ốm đau, đều có thể xem là tinh thần phòng hộ. Kinh không bán bảo hiểm, nhưng kinh rất tỉnh táo về chuyện đời có lúc trở gió.

Năm lễ bali: những bổn phận không ai nhìn thấy

Hướng thứ tư là năm lễ bali, tức năm phần dâng hiến hay đóng góp. Một là cho bà con, ñātibali. Hai là cho khách, atithibali. Ba là cho người đã khuất, pubbapetabali. Bốn là cho vua, rājabali. Năm là cho chư thiên, devatābali.

Danh sách này rất đáng suy ngẫm, vì nó vượt ra khỏi gia đình nhỏ. Người cư sĩ có bổn phận với họ hàng, với người khách đến nhà, với tổ tiên đã khuất, với cộng đồng chính trị nơi mình sống, và với những chúng sinh mình không nhìn thấy.

Ngày nay, phần đóng góp cho vua có thể hiểu là nghĩa vụ với nhà nước như nộp thuế đúng hạn. Đây là cách hiểu ứng dụng, nhưng khá thú vị: hóa ra đóng thuế đầy đủ cũng nằm trong bản đồ dùng tiền có ý nghĩa, chứ không chỉ là khoản bị trừ mỗi tháng kèm tiếng thở dài.

Cúng dường: khoản chi hướng thượng

Hướng thứ năm là cúng dường các vị sa-môn, bà-la-môn sống không phóng dật, kham nhẫn, nhu hòa, tự điều phục mình. Kinh gọi đó là sự cúng dường hướng thượng, đưa đến quả lành và cõi lành.

Quý vị để ý, kinh không nói cúng dường bất cứ ai, mà nêu rõ phẩm chất của người nhận: người đang thật sự tu tập, đang tự chế ngự mình. Đây là sự cúng dường có trí tuệ, không phải cúng dường theo phong trào hay theo lời hứa đổi vận.

Trong AN 4.61, cũng nói với ông Anāthapiṇḍika, Đức Phật nêu một danh sách rất gần với năm hướng này, gọi là những việc xứng đáng làm với tài sản. Điều đó cho thấy đây là một mạch giáo lý nhất quán, được nhắc lại nhiều lần, chứ không phải một lời khuyên ngẫu nhiên.

Chữ không hối tiếc

Điểm sâu nhất của bài kinh nằm ở phần kết. Đức Phật dạy rằng người đã dùng tài sản theo năm cách ấy, nếu tài sản bị hao giảm, người ấy nghĩ: những lợi ích nên rút ra từ tài sản, mình đã rút ra rồi; nên không hối tiếc. Nếu tài sản tăng lên, người ấy cũng không hối tiếc. Cả hai chiều đều an ổn.

Chữ Pāli là avippaṭisāra, không hối tiếc. Thị trường lên hay xuống, người ấy vẫn ngủ được. Không phải vì tiền không quan trọng, mà vì tiền đã được dùng đúng chỗ, như hạt giống đã được gieo xuống đất tốt.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghĩ năm cách này là một bảng tỷ lệ bắt buộc, mỗi hướng hai mươi phần trăm. Kinh không định tỷ lệ. Mỗi gia đình có hoàn cảnh khác nhau. Năm cách là một tấm bản đồ để soi lại dòng tiền, không phải một công thức kế toán.

Quan sát tâm khi xem lại sao kê

Một bài thực hành nhỏ: cuối tuần này, mở lại sao kê một tháng. Đọc từng dòng, và quan sát tâm. Có dòng làm tâm nhẹ nhàng, có dòng làm tâm hơi co lại. Không cần sửa ngay, chỉ cần biết: đây là nhẹ, đây là co. Rồi thử hỏi dòng ấy thuộc hướng nào trong năm hướng, hay không thuộc hướng nào cả.

Câu hỏi tự quan sát: nếu tài sản ngày mai giảm đi một nửa, mình có thể nói rằng những lợi ích nên rút ra, mình đã rút ra rồi không?

Trong năm hướng ấy có một điểm chung: niềm vui đến khi đồng tiền rời khỏi tay mình để làm người khác an vui. Vì sao chia sẻ lại sinh ra một loại hạnh phúc riêng? Kinh Ānaṇya AN 4.62 gọi đó là niềm vui hưởng dụng, và đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Sử dụng tài sản có ý nghĩa dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về sử dụng tài sản có ý nghĩa

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 37: Năm cách sử dụng tài sản có ý nghĩa. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.