Trong điện thoại của rất nhiều người có một kho báu bị lãng quên: những khóa học trực tuyến mua lúc nửa đêm vì giảm giá chín mươi phần trăm. Khóa tiếng Anh giao tiếp, khóa phân tích tài chính, khóa thiền chánh niệm trong bảy ngày. Ba năm sau, bài số một vẫn còn nguyên dòng chữ: chưa bắt đầu. Tiền đã chuyển đi, kiến thức thì vẫn đứng chờ ở cửa.

Chuyện này cho thấy một điều thú vị: tiền mua được lớp học, nhưng không mua được việc học. Vậy đầu tư cho giáo dục thật sự là đầu tư vào cái gì? Kinh Siṅgālaka có một đoạn ngắn về thầy và trò, trả lời câu hỏi này theo cách mà các bảng xếp hạng trường học ít khi nhắc tới.

Phương Nam: người thầy trong Kinh Siṅgālaka

Trong DN 31, Đức Phật gặp chàng Siṅgālaka đang lễ sáu phương theo lời cha dặn. Ngài không bảo chàng bỏ việc lễ, mà giải thích lại ý nghĩa: mỗi phương là một mối quan hệ. Phương Nam là các bậc thầy.

Người học phụng sự thầy bằng năm cách: đứng dậy chào, hầu hạ, chăm chú lắng nghe, phục vụ, và tiếp nhận nghề nghiệp một cách cẩn trọng. Chữ Pāli cho điều thứ ba là sussūsā, ham muốn được nghe, lắng nghe với lòng khao khát học hỏi. Điều thứ năm là sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇa, nhận lãnh nghề một cách nghiêm túc, chu đáo.

Ngược lại, thầy thương trò cũng bằng năm cách: huấn luyện chu đáo, dạy sao cho trò nắm vững, truyền dạy đầy đủ nghề nghiệp, giới thiệu trò với bạn bè và người quen, và tạo sự bảo vệ cho trò ở mọi phương.

Đầu tư cho giáo dục không chỉ là học phí

Nhìn vào mười điều ấy, quý vị sẽ thấy không có dòng nào nói về học phí. Kinh không bàn chuyện trường đắt hay trường rẻ. Kinh bàn về thái độ và trách nhiệm hai chiều.

Đây là một gợi ý rất thực tế, dù chỉ là suy luận ứng dụng: khoản đầu tư lớn nhất trong giáo dục có lẽ không phải tiền, mà là sussūsā, sự lắng nghe thật sự. Một phụ huynh có thể chi hàng trăm triệu cho lớp học thêm, nhưng nếu đứa trẻ ngồi đó với tâm trí đang ở trận game tối qua, thì khoản đầu tư ấy đang có tỷ suất sinh lời tiệm cận con số không.

Ngược lại, có những người học nghề với một ông thợ mộc già ở đầu ngõ, không tốn đồng nào ngoài việc pha trà và quét mạt cưa, nhưng học được tay nghề nuôi cả gia đình. Đứng dậy chào, hầu hạ, phục vụ, nghe như chuyện lễ nghi cổ xưa, nhưng thật ra đó là cách người học mở lòng để kiến thức có chỗ đi vào. Chiếc ly úp ngược thì rót trà ngon đến đâu cũng tràn ra ngoài.

Trong AN 7.6, Đức Phật kể bảy thánh tài, và một trong số đó là suta, sự nghe học. Đó là loại tài sản được tích lũy qua lắng nghe, và không ai có thể tịch thu hay đánh cắp.

Trách nhiệm của người dạy

Phía người thầy cũng có những chữ rất đáng suy ngẫm. Dạy sao cho trò nắm vững, chứ không phải dạy cho xong giáo án. Dạy đầy đủ, không giữ lại một ngón nghề để phòng khi trò giỏi hơn mình.

Và đặc biệt, giới thiệu trò với bạn bè, người quen. Ngày nay có thể gọi là mở mạng lưới, viết thư giới thiệu, chỉ đường vào nghề. Một người thầy tốt không chỉ trao kiến thức mà còn trao cánh cửa.

Phần này cũng có thể ứng dụng cho chủ doanh nghiệp. Khi đào tạo nhân viên, người chủ ở vị trí của người thầy. Có những công ty sợ đào tạo kỹ vì lo nhân viên giỏi rồi nhảy việc. Nhưng nghĩ thử xem: điều đáng sợ hơn là gì, nhân viên giỏi rồi đi, hay nhân viên không được dạy gì mà ở lại mãi?

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe chữ hầu hạ, phục vụ thầy rồi nghĩ rằng kinh dạy trò phải phục tùng vô điều kiện. Không phải vậy. Đây là quan hệ hai chiều, và thầy cũng có năm bổn phận rõ ràng. Hơn nữa, trong Kinh tạng, Đức Phật thường khuyến khích người nghe tự quan sát, tự kiểm chứng, chứ không tin chỉ vì người nói là thầy mình.

Cũng có người cho rằng đã trả tiền rồi thì thầy phải chịu trách nhiệm hết. Kinh cho thấy một nửa trách nhiệm vẫn nằm ở người học, nằm ở sự lắng nghe và sự cẩn trọng khi tiếp nhận.

Quan sát tâm khi học

Lần tới khi ngồi trong một lớp học, hay mở một bài giảng, thử để ý tâm mình. Có lúc tâm đang thật sự nghe. Có lúc tâm đang phán xét người giảng, đang nghĩ cách phản bác, hoặc đang trôi về danh sách việc phải làm. Chỉ cần biết: đây là nghe, đây là không nghe. Chính sự biết ấy là bước đầu của sussūsā.

Câu hỏi tự quan sát: trong những thứ mình đã trả tiền để học, có bao nhiêu thứ mình đã thật sự lắng nghe?

Kinh nói người thầy giới thiệu trò với bạn bè, người quen. Nhưng bạn bè thì có nhiều loại. Có người đến lúc khai trương, có người ở lại lúc phá sản. Làm sao phân biệt bạn thật với bạn giả, đối tác chân thành với đối tác lợi dụng? Kinh Siṅgālaka có một bảng phân loại rất sắc, và đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Đầu tư cho giáo dục dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về đầu tư cho giáo dục

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 34: Đầu tư cho giáo dục: Giá trị vượt khỏi tiền bạc. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.