Có một người cha cả đời tằn tiện, để lại cho con trai ba căn nhà. Ba năm sau, người con cũng để lại ba căn nhà ấy, nhưng là để lại cho ngân hàng. Bà con trong họ bàn tán mãi, chỉ có một bà cụ hàng xóm nói một câu rất gọn: ông ấy dạy con cách nhận nhà, chứ chưa dạy con cách giữ nhà.

Câu chuyện kiểu này không hiếm, và nó chạm vào một nỗi lo rất thật của các bậc cha mẹ: nên dồn sức để lại tài sản, hay dồn sức để lại trí tuệ cho con? Kinh tạng Pāli có một câu trả lời khá cụ thể, và cũng khá bất ngờ.

Lửa, nước và người thừa kế không ưa

Trước hết, một chi tiết thú vị. Khi kể những mối đe dọa đối với tài sản, kinh điển thường nêu năm thứ: vua chúa, trộm cướp, lửa, nước, và người thừa kế không ưa. Trong AN 8.54, khi dạy về ārakkhasampadā, thành tựu sự bảo vệ, Đức Phật nhắc đến đúng danh sách ấy.

Quý vị để ý, người thừa kế đứng chung hàng với hỏa hoạn và lũ lụt. Kinh không nói con cái là tai họa, nhưng kinh thực tế đến mức thừa nhận: người nhận của mà không có phẩm chất thì cũng có thể làm tiêu tan tài sản như một trận lửa. Đây là một lời nhắc rất tỉnh: tài sản chỉ an toàn khi người cầm nó đủ vững.

Năm bổn phận của cha mẹ trong Kinh Siṅgālaka

Trong DN 31, Kinh Siṅgālaka, Đức Phật dạy chàng thanh niên Siṅgālaka cách lễ sáu phương bằng đời sống đạo đức. Cha mẹ là phương Đông. Sau khi nói về bổn phận của con, kinh nêu năm cách cha mẹ thương con.

Một, ngăn con khỏi điều ác. Hai, khuyến khích con làm điều thiện. Ba, dạy con một nghề, một kỹ năng, tiếng Pāli là sippa. Bốn, lo cho con kết hôn với người xứng đáng. Năm, trao tài sản thừa kế cho con vào thời điểm thích hợp, tức là samaye dāyajjaṃ niyyādenti.

Hãy để ý thứ tự. Tài sản thừa kế đứng ở vị trí cuối cùng. Bốn điều đứng trước đều là những thứ không nằm trong két sắt: đạo đức, thiện tâm, nghề nghiệp, một mối quan hệ lành mạnh. Nếu bốn tầng móng ấy chưa có, thì món quà thứ năm giống như đặt một chiếc két sắt lên một nền nhà chưa đổ bê tông.

Để lại trí tuệ cho con bằng cách nào

Ngăn điều ác và khuyến khích điều thiện nghe như chuyện đạo đức chung chung, nhưng trong kinh tế gia đình nó rất cụ thể. Ví dụ, một đứa trẻ thấy cha mẹ khai gian để trốn một khoản phí nhỏ, rồi cười với nhau là mình khôn, thì bài học kinh tế đầu đời của nó đã được dạy xong, không cần học phí.

Còn dạy nghề, ý nghĩa sâu nhất là trao cho con khả năng tự làm ra của. Đây là điểm mà các bậc cha mẹ hay chuyển nhầm thành trao sẵn của. Một đứa trẻ hai mươi hai tuổi được tặng căn hộ nhưng chưa từng tự trả một hóa đơn điện, thì căn hộ ấy đang dạy nó điều gì?

Phần sau là suy luận ứng dụng từ tinh thần kinh: nhiều gia đình ngày nay cho con quản lý một khoản tiền nhỏ từ sớm, để con được sai, được tiếc, được học. Thua lỗ năm trăm nghìn ở tuổi mười lăm là học phí rẻ nhất mà một người có thể trả cho bài học về rủi ro.

Đúng thời: chữ samaye bị quên

Chữ samaye, đúng thời, rất đáng suy ngẫm. Trao quá sớm, khi con chưa đủ năng lực, tài sản dễ thành gánh nặng. Giữ quá lâu, vì sợ mất quyền hoặc không tin con, thì đến lúc con nhận được thì cũng đã ngoài năm mươi, chẳng còn cơ hội học cách quản lý dưới sự hướng dẫn của cha mẹ.

Có những người cha kiểm soát tài sản đến hơi thở cuối cùng, rồi để lại một di chúc viết vội. Phần còn lại là việc của các luật sư và những cuộc họp gia đình có cường độ cảm xúc ngang một trận chung kết.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe đến đây liền nói: vậy không cần để lại tài sản, cứ dạy con đạo đức là đủ. Kinh không nói như vậy. Trao tài sản đúng thời vẫn là một trong năm bổn phận. Kinh không đặt trí tuệ đối lập với tài sản, mà đặt trí tuệ làm nền cho tài sản.

Cũng có người hiểu ngược lại, rằng cha mẹ phải lo cho con trọn đời. Nhưng chính việc dạy nghề cho thấy mục tiêu là con tự đứng được, không phải con tựa mãi vào cha mẹ.

Quan sát tâm khi lo cho con

Khi lo lắng về tương lai của con, thử quan sát kỹ tâm mình. Có phải đó là tình thương thuần túy, hay có lẫn một chút sợ hãi, một chút muốn kiểm soát, một chút muốn con thực hiện giấc mơ mình chưa làm được? Chỉ cần thấy rõ từng thành phần ấy, không phán xét.

Câu hỏi tự quan sát: nếu ngày mai con nhận toàn bộ tài sản của gia đình, điều gì trong con sẽ giữ được nó, và điều gì sẽ làm nó tiêu tan?

Trong năm bổn phận ấy, dạy nghề và dạy học là phần cần nhiều thời gian, nhiều kiên nhẫn và cũng tốn không ít tiền bạc. Vậy đầu tư cho giáo dục nên nhìn thế nào, và người học, người dạy có trách nhiệm gì với nhau theo Kinh Siṅgālaka? Đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Để lại trí tuệ cho con dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về để lại trí tuệ cho con

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 33: Để lại tài sản hay để lại trí tuệ cho con? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.