Ngai vàng nhìn từ xa thường rất đẹp.

Có vàng, đá quý, lọng che, nghi lễ và cả một hàng người đứng chờ để nói rằng nhà vua sáng suốt. Chưa cần biết nhà vua vừa nói gì. Trong cung điện, đôi khi lời khen đến trước nội dung.

Nhưng nhìn gần hơn, ngai vàng cũng chỉ là một chiếc ghế được quá nhiều người muốn ngồi. Khi nhiều người cùng nhắm đến một chiếc ghế, buổi họp gia đình rất dễ biến thành chương trình sinh tồn.

Sau khi Bindusāra qua đời, con đường đưa A Dục lên ngôi trở thành một trong những phần gây tranh luận nhất trong cuộc đời ông.

Các sắc dụ A Dục không thuật lại quá trình kế vị. Không có văn khắc nào thông báo rằng nhà vua đã tranh chấp với bao nhiêu anh em và tình hình gia đình nhìn chung hơi căng thẳng.

Điều ấy cũng dễ hiểu. Hồ sơ chính thức thường thích kể thành tựu hơn quá trình giành lấy vị trí. Trong hồ sơ ứng tuyển, người ta viết có năng lực lãnh đạo, chứ ít ai bổ sung đã khiến cả gia đình không còn muốn ngồi ăn chung.

Phần lớn câu chuyện về thời trẻ và cuộc kế vị của A Dục đến từ những tài liệu được biên soạn nhiều thế kỷ sau sự kiện.

Theo Mahāvaṃsa, khi còn là hoàng tử, A Dục từng được Bindusāra cử đến Ujjenī. Một số truyền thống khác còn liên hệ ông với Taxila và việc giải quyết bất ổn tại đó. Những câu chuyện này gợi ý rằng A Dục có thể đã tích lũy kinh nghiệm hành chính và quân sự trước khi trở thành hoàng đế.

Tuy nhiên, các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Vì vậy, không nên ghép mọi chi tiết lại thành một bộ phim rồi quảng cáo rằng tất cả cảnh quay đều được khảo cổ xác nhận.

Truyền thống Pāli kể rằng sau khi Bindusāra qua đời, A Dục giết nhiều người anh em để giành ngai vàng, chỉ để lại người em cùng mẹ là Tissa. Con số nổi tiếng được Mahāvaṃsa nhắc đến là chín mươi chín người.

Đây là một con số gây chấn động. Nhưng chưa có chứng cứ đương thời đủ để xác nhận A Dục thực sự giết chín mươi chín anh em.

Nếu hoàng gia có đến một trăm hoàng tử, chỉ riêng việc nhớ ngày sinh nhật đã là thử thách hành chính. Việc xác định chính xác số người bị giết qua lời kể nhiều thế kỷ sau còn khó khăn hơn rất nhiều.

Một số nguồn Sanskrit kể câu chuyện theo hướng khác. Aśokāvadāna mô tả một A Dục nóng giận, trừng phạt khốc liệt và cho xây một nhà ngục đáng sợ. Bề ngoài nơi ấy đẹp đẽ nhưng bên trong là nơi hành hình, được văn học Phật giáo khắc họa như địa ngục trên mặt đất.

Đúng là một công trình có thiết kế hơi thiếu trung thực. Nhìn bên ngoài tưởng khu nghỉ dưỡng, bước vào mới phát hiện bộ phận chăm sóc khách hàng không có chức năng giải quyết khiếu nại.

Những câu chuyện ấy góp phần tạo nên danh xưng Caṇḍāsoka.

caṇḍa mang nghĩa hung dữ, dữ tợn hoặc bạo liệt. Caṇḍāsoka vì vậy là A Dục hung bạo. Về sau, hình ảnh này được đặt đối lập với Dhammāsoka, A Dục của Chánh pháp.

Một bên là bóng tối. Một bên là ánh sáng.

Một bên là bạo lực. Một bên là lòng hối tiếc.

Sự đối lập càng mạnh thì cuộc chuyển hóa càng gây ấn tượng. Đây là nghệ thuật kể chuyện rất hiệu quả. Trước khi giới thiệu một nhân vật đã thay đổi, người kể thường mô tả quá khứ thật đen. Nếu quá khứ chỉ hơi xám, phần chuyển hóa sẽ khó tìm được nhạc nền phù hợp.

Tuy nhiên, Caṇḍāsoka là hình ảnh nổi bật trong ký ức văn học Phật giáo, không phải danh hiệu được xác nhận trong các sắc dụ của nhà vua.

Điều đó không có nghĩa những câu chuyện này hoàn toàn vô giá trị. Chúng cho thấy các cộng đồng Phật giáo về sau đã hiểu cuộc đời A Dục như một sự chuyển hướng đạo đức sâu sắc.

Truyền thuyết có thể không phải biên bản điều tra, nhưng nó phản ánh điều người xưa muốn ghi nhớ. Trong trường hợp A Dục, điều được nhấn mạnh là không ai bị đóng đinh vĩnh viễn vào quá khứ của mình.

Dù vậy, lịch sử cần sự thận trọng.

Có thể A Dục đã tham gia một cuộc kế vị bạo lực. Những cuộc tranh giành như vậy không hiếm trong các chế độ quân chủ cổ đại. Nhưng không thể từ chữ có thể nhảy thẳng sang chữ chắc chắn.

Lịch sử không thích bị kéo đi nhanh hơn chứng cứ, dù người kể đang rất hào hứng và khán giả đã chuẩn bị bỏng ngô.

Truyền thống Pāli còn nói rằng có khoảng bốn năm giữa lúc A Dục nắm quyền và lễ đăng quang chính thức. Một số nhà nghiên cứu cho rằng khoảng thời gian ấy có thể liên quan đến tranh chấp kế vị. Nhưng đây vẫn là cách giải thích từ sử liệu, không phải lời thú nhận được nhà vua khắc trên đá.

Dù con số và chi tiết còn tranh luận, câu chuyện đặt ra một vấn đề rất thật: tham vọng có thể thay đổi cách con người nhìn người khác như thế nào?

Tham vọng thường xuất hiện trong trang phục lịch sự.

Ban đầu, nó nói chỉ muốn chứng minh năng lực.

Sau đó, nó muốn được công nhận.

Rồi nó muốn đứng đầu.

Cuối cùng, bất kỳ ai đứng gần chiếc ghế cũng bị xem là đối thủ.

Khi ấy, một người không còn nhìn thấy con người. Chỉ còn nhìn thấy vật cản.

Trong Phật học, giá trị đạo đức của hành động được nhìn từ cetanā, tức tác ý hay ý muốn thúc đẩy hành động. Đức Phật dạy trong Tăng Chi Bộ Kinh:

Cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi

Này các Tỳ-khưu, Như Lai gọi tác ý là nghiệp.

cetanā không chỉ là một suy nghĩ thoáng qua. Đó là động lực hướng tâm đến hành động qua thân, lời nói và ý nghĩ.

Bởi vậy, kamma không phải một hình phạt bí ẩn từ bên ngoài bay đến khi con người đang không để ý. Nghiệp bắt đầu ngay trong khoảnh khắc tâm lựa chọn một hướng đi. Cùng muốn thành công nhưng tác ý có thể rất khác nhau.

Một người muốn phát triển để tạo ra giá trị.

Một người khác muốn chiến thắng để mọi người phải thừa nhận mình hơn họ.

Bên ngoài, cả hai đều làm việc đến khuya. Nhưng một người đang xây dựng công việc. Người kia đang xây dựng danh sách những người cần phải bị chứng minh là sai.

Tâm so sánh được gọi là māna. Nó không chỉ biểu hiện dưới dạng kiêu ngạo. Cả cảm giác hơn người, bằng người và kém người đều có thể trở thành nền tảng của māna, bởi tâm vẫn đang lấy bản thân làm trung tâm để đo lường.

Khi māna chi phối, cuộc đời biến thành bảng xếp hạng.

Người hơn mình trở thành mối đe dọa.

Người ngang mình trở thành đối thủ.

Người kém mình trở thành khán giả.

Cuối cùng không còn bạn bè, chỉ còn dữ liệu để so sánh.

Trong thiền Vipassanā, không cần tiêu diệt tham vọng bằng một tham vọng còn lớn hơn. Chỉ cần nhận biết nó khi đang sinh khởi.

Khi tâm muốn hơn người, biết rõ đang muốn hơn người.

Khi tâm khó chịu vì người khác được khen, biết rõ đang có khó chịu.

Khi tâm muốn kiểm soát mọi việc, nhận biết sự căng cứng trong thân, hơi thở thay đổi và những câu chuyện đang hình thành trong đầu.

Sự nhận biết ấy là sati.

Đó là một vị trí, một hình ảnh, một lời khen, hay cảm giác phải quan trọng hơn người khác?

Khi nhìn kỹ, có thể phát hiện chiếc ngai vàng bên trong đôi lúc rất nhỏ. Nó chỉ là nhu cầu phải nói câu cuối cùng trong một cuộc tranh luận.

A Dục có thể đã giành được ngai vàng qua một quá trình khắc nghiệt. Nhưng lên ngôi chưa phải phần nguy hiểm nhất.

Phần nguy hiểm hơn là một người sẽ làm gì khi trong tay đã có quyền lực mà gần như không ai dám ngăn cản.

Trong tập tiếp theo, Podcast Dòng Pháp sẽ đến với cuộc chiến Kaliṅga, nơi A Dục giành được một chiến thắng quân sự lớn nhưng bắt đầu nhận ra có những chiến thắng khiến người thắng không thể vui mừng.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.