Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ ba mươi hai trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Ngoại đạo hỏi Phật, một câu chuyện ngắn nhưng lại đặt ra câu hỏi rất khó: nếu không được sử dụng lời nói, cũng không được sử dụng sự im lặng, làm sao truyền đạt Chánh pháp?

Thông thường, khi muốn giải thích một điều gì đó, con người sử dụng lời nói.

Nếu không muốn nói, có thể im lặng.

Nhưng công án hôm nay lại đặt ra một yêu cầu đặc biệt.

Không dùng lời nói.

Không dùng sự im lặng.

Nghe đến đây, có người có lẽ sẽ hỏi:

Vậy có được dùng biểu tượng cảm xúc không?

Nếu không được, có thể gửi hình ảnh không?

Nếu cũng không được, có thể gửi tin nhắn thoại không?

Nhưng tin nhắn thoại vẫn là lời nói.

Vậy có thể dùng một cái nhìn?

Một cử chỉ?

Hay chỉ cần ngồi yên?

Câu chuyện hôm nay không chỉ nói về phương tiện giao tiếp.

Nó có thể khiến người học xem xét giới hạn của ngôn ngữ và sự nguy hiểm của việc chấp thủ vào hình thức biểu đạt.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, cần phân biệt rõ giữa sự im lặng có trí tuệ, sự im lặng do không biết và việc sử dụng lời nói đúng thời điểm.

PHẦN 1 Công án: Không dùng lời nói, không dùng im lặng

Trong Vô Môn Quan, công án kể rằng có một vị ngoại đạo đến hỏi Đức Phật.

Vị ấy nói:

Không hỏi bằng lời nói.

Cũng không hỏi bằng sự im lặng.

Đức Phật chỉ ngồi yên.

Vị ngoại đạo liền tán thán:

Đức Thế Tôn đại từ đại bi, đã phá tan mây mê lầm, khiến con được vào đạo.

Sau đó, vị ấy đảnh lễ rồi rời đi.

Tôn giả Ānanda hỏi Đức Phật:

Vị ngoại đạo ấy đã chứng được điều gì mà lại tán thán như vậy?

Đức Phật đáp bằng một hình ảnh:

Giống như con ngựa tốt, chỉ thấy bóng roi đã chạy.

Đây là một câu chuyện thuộc văn học công án Thiền tông.

Không nên xem nó là một sự kiện được xác nhận trong Kinh tạng Pāli.

Đặc biệt, không nên suy diễn rằng Đức Phật trong Nikāya luôn truyền pháp bằng cách không nói gì.

Trong Kinh tạng Pāli, Đức Phật giảng dạy rất nhiều bằng lời nói, đối thoại, ví dụ và những phân tích rõ ràng.

Vì vậy, cần xem câu chuyện như một công án thuộc truyền thống Thiền tông, rồi mới đối chiếu với những nguyên tắc có thể tìm thấy trong Nikāya.

PHẦN 2 Vì sao con người thường nghĩ im lặng là sâu sắc?

Trong đời sống, có một hiện tượng rất thú vị.

Một người nói điều gì đó rõ ràng.

Người nghe có thể thấy bình thường.

Nhưng một người khác im lặng thật lâu.

Mọi người lập tức nghĩ:

Chắc chắn người ấy đang suy nghĩ rất sâu.

Có khi người ấy chỉ đang quên mất câu hỏi.

Trong một cuộc họp, giám đốc hỏi:

Ai có ý kiến gì không?

Một người im lặng.

Mọi người nghĩ:

Có lẽ đang cân nhắc chiến lược dài hạn.

Nhưng thực tế, người ấy đang tự hỏi trưa nay ăn gì.

Sự im lặng có thể có nhiều nguyên nhân.

Có thể vì bình tĩnh.

Có thể vì đang lắng nghe.

Có thể vì không biết.

Có thể vì sợ hãi.

Có thể vì sân hận.

Có thể vì muốn tránh tranh luận.

Vì vậy, không nên tự động đồng nhất sự im lặng với trí tuệ.

PHẦN 3 Chánh ngữ không phải lúc nào cũng là nói nhiều

Trong Pāli, sammā-vācā là Chánh ngữ.

Trong SN 45.8, Kinh Maggavibhaṅga, Chánh ngữ được trình bày qua việc tránh bốn loại lời nói bất thiện.

Tránh nói dối.

Tránh nói chia rẽ.

Tránh nói thô ác.

Tránh nói phù phiếm.

Điều này cho thấy Chánh ngữ không chỉ liên quan đến nội dung lời nói.

Mà còn liên quan đến đạo đức trong giao tiếp.

Một người có thể nói rất ít.

Nhưng mỗi lời nói đều gây tổn thương.

Một người có thể nói nhiều hơn.

Nhưng lời nói chân thật, có ích và đúng thời điểm.

Không thể chỉ dựa vào số lượng lời nói để đánh giá.

Trong MN 58, Kinh Abhayarājakumāra, Đức Phật trình bày nguyên tắc nói lời chân thật, có ích và đúng thời điểm.

Có những điều đúng nhưng không có ích.

Có những điều có ích nhưng cần chọn thời điểm thích hợp.

Vì vậy, trí tuệ trong giao tiếp không phải luôn nói.

Cũng không phải luôn im lặng.

Mà là biết khi nào nên nói, nói điều gì và nói như thế nào.

Trí tuệ thể hiện ở khả năng nhận biết điều gì cần được nói, điều gì nên được giữ lại và điều gì thực sự giúp đoạn tận khổ.

PHẦN 4 Khi im lặng trở thành một hình thức trốn tránh

Có người nghe rằng im lặng là vàng.

Sau đó áp dụng trong mọi tình huống.

Khi người khác cần lời giải thích, im lặng.

Khi mắc lỗi, im lặng.

Khi cần xin lỗi, im lặng.

Khi cần cảnh báo nguy hiểm, cũng im lặng.

Nhưng không phải sự im lặng nào cũng có ích.

Một người làm sai.

Nếu im lặng để tránh trách nhiệm, đó không nhất thiết là trí tuệ.

Một người biết có nguy hiểm.

Nếu im lặng khiến người khác bị tổn hại, sự im lặng ấy cần được xem xét.

Trong MN 61, Kinh Ambalaṭṭhikarāhulovāda, Đức Phật hướng dẫn Tôn giả Rāhula quán xét hành động trước khi làm, trong khi làm và sau khi làm.

Điều quan trọng là xem hành động có gây tổn hại hay không.

Lời nói là một dạng hành động.

Sự lựa chọn không nói cũng có thể có hậu quả.

Vì vậy, không thể sử dụng sự im lặng như một phương tiện để trốn tránh trách nhiệm đạo đức.

PHẦN 5 Khi lời nói trở thành đối tượng chấp thủ

Ngược lại, có người rất thích giải thích.

Bất cứ chuyện gì cũng cần giải thích.

Một câu hỏi đơn giản có thể nhận được bài giảng dài một giờ.

Một người hỏi:

Mấy giờ rồi?

Người kia bắt đầu:

Trước hết cần hiểu bản chất của thời gian.

Sau đó phân tích lịch sử đồng hồ.

Rồi chuyển sang triết học về hiện tại.

Cuối cùng, người hỏi vẫn không biết mấy giờ.

Đây là một dạng chấp thủ vào lời nói.

Có người nghĩ rằng càng nói nhiều thì càng hiểu sâu.

Nhưng trong thực tế, lời nói cần phục vụ mục đích rõ ràng.

Trong MN 22, Kinh Alagaddūpama, Đức Phật sử dụng ví dụ chiếc bè.

Giáo pháp nhằm giúp vượt qua, không phải để nắm giữ.

Nếu lời nói giúp người nghe hiểu và thực hành, lời nói có giá trị.

Nếu lời nói chỉ nhằm phô trương kiến thức, cần quan sát ngã mạn.

PHẦN 6 Trí tuệ không phải điều bí mật không thể diễn đạt

Một hiểu lầm khác là cho rằng giáo pháp càng khó hiểu thì càng sâu sắc.

Nếu một bài giảng rõ ràng, có người cho rằng quá đơn giản.

Nếu một câu nói không ai hiểu, lập tức được xem là trí tuệ tối thượng.

Nhưng trong Nikāya, Đức Phật thường giảng dạy bằng những ví dụ rất cụ thể.

Ngài sử dụng hình ảnh chiếc bè.

Con rắn.

Ngọn lửa.

Người bị trúng tên độc.

Người thợ làm bánh xe.

Người nông dân.

Những hình ảnh ấy giúp người nghe hiểu rõ giáo pháp.

Trong MN 63, Kinh Cūḷamāluṅkya, Đức Phật sử dụng ví dụ người bị trúng tên độc.

Nếu người ấy nhất quyết phải biết mọi chi tiết về người bắn tên trước khi chữa trị, có thể chết trước khi nhận được câu trả lời.

Điều quan trọng là giải quyết khổ.

Không phải theo đuổi mọi câu hỏi siêu hình.

Vì vậy, không nên xem sự khó hiểu là tiêu chuẩn của trí tuệ.

PHẦN 7 Khi một người hiểu mà không cần nhiều lời

Trong công án, vị ngoại đạo tán thán Đức Phật dù Ngài không nói.

Điều này có thể được hiểu như một hình ảnh về sự tiếp nhận trực tiếp trong truyền thống Thiền tông.

Nhưng cần thận trọng.

Không thể từ một câu chuyện kết luận rằng mọi người đều có thể hiểu giáo pháp chỉ bằng sự im lặng.

Trong Nikāya, Đức Phật giảng dạy tùy theo căn cơ và hoàn cảnh.

Có người cần nghe giải thích.

Có người cần được đặt câu hỏi.

Có người cần được hướng dẫn thực hành.

Có người cần thời gian để phát triển niềm tin, giới, định và tuệ.

Trong MN 70, Kinh Kīṭāgiri, tiến trình học hỏi và thực hành được trình bày qua nhiều điều kiện.

Niềm tin.

Tiếp cận.

Lắng nghe.

Ghi nhớ.

Xem xét ý nghĩa.

Thực hành.

Và phát triển trí tuệ.

Vì vậy, một khoảnh khắc hiểu biết có thể rất quan trọng.

Nhưng không nên tách nó khỏi các điều kiện tu tập.

PHẦN 8 Con ngựa tốt chỉ thấy bóng roi đã chạy

Trong công án, Đức Phật ví vị ngoại đạo như con ngựa tốt chỉ thấy bóng roi đã chạy.

Đây là một hình ảnh về sự nhạy bén.

Một con ngựa được huấn luyện tốt không cần phải bị đánh mạnh mới phản ứng.

Chỉ một dấu hiệu nhỏ cũng đủ.

Trong đời sống, có người cần nhiều lời nhắc.

Có người chỉ cần một lời góp ý.

Có người nhận ra sai lầm ngay khi thấy hậu quả nhỏ.

Có người phải trải qua nhiều lần thất bại mới chịu thay đổi.

Nhưng điều này không có nghĩa người tiếp thu chậm là vô giá trị.

Trong Nikāya, sự tu tập cần được phát triển phù hợp với điều kiện của mỗi người.

Không nên biến hình ảnh con ngựa tốt thành lý do để khinh thường người khác.

Điều đáng quan tâm là khả năng học hỏi và điều chỉnh.

Một người có thể chưa hiểu ngay.

Nhưng nếu có sự kiên trì và thực hành đúng đắn, vẫn có thể tiến bộ.

PHẦN 9 Bài thực hành: Khi nào nên nói, khi nào nên im lặng?

Hãy thử một bài thực hành trong ngày.

Trước khi nói điều gì quan trọng, hãy dừng lại vài giây.

Tự xem xét:

Điều sắp nói có đúng sự thật không?

Có ích không?

Có phù hợp với thời điểm không?

Có được thúc đẩy bởi lòng tốt hay sân hận?

Có cần nói ngay không?

Nếu lời nói có thể gây tổn thương không cần thiết, hãy điều chỉnh.

Nếu cần cảnh báo nguy hiểm, đừng dùng sự im lặng để tránh trách nhiệm.

Nếu chưa biết rõ sự thật, có thể thừa nhận chưa biết.

Nếu đang sân hận, có thể chờ tâm bình tĩnh hơn trước khi nói.

Nếu người khác cần được lắng nghe, hãy lắng nghe.

Nếu người khác cần một lời giải thích rõ ràng, hãy giải thích.

Đây là cách đưa Chánh ngữ vào đời sống.

Không phải lúc nào cũng nói.

Không phải lúc nào cũng im lặng.

Mà là sử dụng lời nói và sự im lặng với chánh niệm và trí tuệ.

PHẦN 10 Khi lời nói và sự im lặng đều không phải cứu cánh

Trở lại công án.

Vị ngoại đạo đến hỏi Đức Phật.

Không dùng lời nói.

Không dùng sự im lặng.

Đức Phật chỉ ngồi yên.

Vị ngoại đạo tán thán rồi rời đi.

Tôn giả Ānanda hỏi về sự hiểu biết của người ấy.

Đức Phật dùng hình ảnh con ngựa tốt chỉ thấy bóng roi đã chạy.

Câu chuyện thuộc văn học Thiền tông.

Không nên xem nó là bằng chứng rằng Đức Phật trong Nikāya chủ yếu truyền pháp bằng sự im lặng.

Nhưng nó có thể nhắc người học rằng lời nói và sự im lặng đều chỉ là những phương tiện trong giao tiếp.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, điều quan trọng là sử dụng chúng đúng cách.

Lời nói cần chân thật.

Có ích.

Đúng thời điểm.

Không gây tổn hại không cần thiết.

Sự im lặng cần có chánh niệm.

Không phải trốn tránh trách nhiệm.

Không phải biểu hiện của sân hận.

Không phải phương tiện để thao túng người khác.

Trí tuệ không nằm ở việc luôn nói hay luôn im lặng. Trí tuệ thể hiện ở khả năng nhận biết điều gì cần được nói, điều gì nên được giữ lại và điều gì thực sự giúp đoạn tận khổ.

Một người có thể nói ít nhưng sâu sắc.

Có thể nói nhiều nhưng rõ ràng và có ích.

Có thể im lặng để lắng nghe.

Có thể lên tiếng để bảo vệ điều đúng.

Có thể thừa nhận chưa biết.

Có thể thay đổi quan điểm khi có bằng chứng tốt hơn.

Và có thể sử dụng ngôn ngữ mà không chấp thủ vào ngôn ngữ.

Không cần tìm kiếm những câu nói bí mật.

Không cần thần thánh hóa mọi sự im lặng.

Không cần xem sự khó hiểu là dấu hiệu của giác ngộ.

Điều cần thiết là thực hành đúng đắn.

Khi có tham, biết tham.

Khi có sân, biết sân.

Khi có si, biết si.

Khi có cơ hội phát triển thiện pháp, hãy phát triển.

Khi có cơ hội đoạn trừ bất thiện pháp, hãy thực hành.

Và khi cần truyền đạt điều gì đó, hãy để lời nói hoặc sự im lặng phục vụ trí tuệ và lòng bi.

Có lẽ, điều đáng suy ngẫm nhất trong công án không phải là Đức Phật đã nói hay không nói.

Mà là câu hỏi:

Người nghe có thực sự hiểu và chuyển hóa được khổ đau hay không?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ ba mươi ba: Không tâm, không Phật — Khi mọi khái niệm quen thuộc đều bị phủ nhận, điều gì còn lại để tu tập?

Một lời dạy khác của Thiền sư Mã Tổ sẽ mở ra cuộc đối chiếu với anattā, vô ngã; diṭṭhi, kiến chấp; và sự nguy hiểm của việc biến những lời phủ định thành một học thuyết mới.

Liệu phủ nhận tâm và Phật có nghĩa phủ nhận giáo pháp?

Hay chính sự chấp thủ vào khái niệm mới là điều cần được nhận biết?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 16 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.