Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ ba mươi mốt trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Triệu Châu khám phá bà già, một câu chuyện ngắn đến mức người nghe có thể tưởng rằng mình vừa bỏ lỡ phần quan trọng nhất.

Một vị tăng hỏi đường.

Một bà lão chỉ đường.

Vị tăng đi tiếp.

Mọi chuyện nghe rất bình thường.

Nhưng rồi một vị Thiền sư nổi tiếng lại đích thân đến hỏi đúng câu ấy.

Bà lão vẫn trả lời như cũ.

Thiền sư trở về và tuyên bố đã khám phá được bà lão.

Khám phá được điều gì?

Bà lão có bí mật gì?

Có phải bà lão là một bậc giác ngộ ẩn danh?

Hay vị Thiền sư phát hiện một điều mà người bình thường không nhận ra?

Nếu câu chuyện xảy ra trong thời đại điện thoại thông minh, có lẽ mọi việc sẽ đơn giản hơn.

Một vị tăng hỏi:

Thưa bà, đường lên Ngũ Đài Sơn đi hướng nào?

Bà lão đáp:

Mở Google Maps lên!

Vị tăng đi tiếp.

Triệu Châu đến hỏi.

Bà lão vẫn đáp:

Mở Google Maps lên!

Triệu Châu trở về nói:

Đã khám phá được bà lão!

Người nghe có lẽ sẽ hỏi:

Thưa thầy, có phải bà dùng chung một mẫu câu trả lời không?

Nhưng công án không chỉ nói về việc hỏi đường.

Nó có thể khiến người học nhìn lại cách tâm nhận diện, đánh giá và chấp thủ vào những điều tưởng như rất rõ ràng.

PHẦN 1 Công án: Bà lão chỉ đường lên Đài Sơn

Trong Vô Môn Quan, câu chuyện kể rằng có một bà lão sống gần con đường lên Đài Sơn.

Một vị tăng hỏi:

Đường lên Đài Sơn đi hướng nào?

Bà lão đáp:

Cứ đi thẳng!

Vị tăng bước đi.

Bà lão nói:

Một vị sư tốt như thế mà cũng đi như vậy!

Nhiều vị tăng gặp tình huống tương tự.

Sau đó, có người kể lại chuyện ấy với Thiền sư Triệu Châu.

Triệu Châu nói rằng sẽ đích thân đến khám phá bà lão.

Hôm sau, Ngài đến hỏi đường.

Bà lão vẫn đáp:

Cứ đi thẳng!

Triệu Châu bước đi.

Bà lão lại nói:

Một vị sư tốt như thế mà cũng đi như vậy!

Triệu Châu trở về và nói với đại chúng:

Đã khám phá được bà lão rồi!

Câu chuyện kết thúc tại đó.

Không có phần giải thích bà lão đúng hay sai.

Không có lời tuyên bố bà lão giác ngộ hay chưa giác ngộ.

Không có bản phân tích tâm lý.

Và cũng không có câu trả lời chắc chắn về điều Triệu Châu đã nhận ra.

Chính sự không rõ ràng ấy khiến công án trở thành đối tượng suy ngẫm.

PHẦN 2 Khi lời nói đúng chưa chắc đã thể hiện toàn bộ trí tuệ

Một người có thể nói một câu đúng.

Nhưng điều đó không có nghĩa người ấy hiểu toàn bộ ý nghĩa của câu nói.

Một người có thể thuộc lòng lời khuyên:

Đừng nóng giận!

Nhưng khi bị phê bình, lập tức nổi giận.

Một người có thể nói:

Mọi thứ đều vô thường!

Nhưng khi điện thoại bị hỏng, lại đau khổ như thể cả thế giới vừa sụp đổ.

Một người có thể khuyên:

Hãy buông bỏ!

Nhưng khi ai đó mượn chiếc cốc yêu thích mà chưa trả, lập tức khó chịu.

Đây là một điều rất quen thuộc.

Lời nói và sự thực hành không phải lúc nào cũng tương ứng.

Trong Nikāya, Đức Phật nhấn mạnh việc thực hành giáo pháp.

Trong Dhammapada 19, Ngài nói về người đọc tụng nhiều kinh nhưng không thực hành đúng theo giáo pháp.

Người ấy giống như người chăn bò đếm bò cho người khác.

Biết số lượng bò.

Nhưng không sở hữu đàn bò.

Hình ảnh ấy rất sâu sắc.

Một người có thể đếm được rất nhiều giáo lý.

Nhưng nếu không thực hành, sự hiểu biết ấy chưa chắc đã đưa đến giải thoát.

PHẦN 3 Yoniso manasikāra — như lý tác ý

Trong Pāli, yoniso manasikāra là như lý tác ý.

Đây là sự chú tâm đúng hướng, xem xét sự vật theo cách thích hợp để hiểu rõ các điều kiện và nguyên nhân.

Trong MN 2, Kinh Sabbāsava, Đức Phật phân biệt giữa như lý tác ý và phi như lý tác ý.

Ayoniso manasikāra là sự chú tâm không đúng hướng.

Một người có thể đặt ra rất nhiều câu hỏi.

Nhưng không phải câu hỏi nào cũng đưa đến trí tuệ.

Có người hỏi:

Người kia có thích mình không?

Rồi dành cả ngày phân tích biểu tượng trong tin nhắn.

Có người hỏi:

Ai đang nói xấu mình?

Rồi dành nhiều giờ suy đoán.

Có người hỏi:

Làm sao chứng minh mình đúng?

Rồi dành cả đêm tìm lập luận để chiến thắng.

Những câu hỏi ấy có thể làm tâm thêm bất an.

Trong khi đó, như lý tác ý hướng đến việc hiểu rõ khổ và nguyên nhân của khổ.

Một người có thể hỏi:

Vì sao tâm đang khó chịu?

Có tham ái nào đang xuất hiện?

Có chấp thủ nào đang được nuôi dưỡng?

Có cách phản ứng nào phù hợp hơn không?

Những câu hỏi ấy có thể hỗ trợ sự tu tập.

Nhưng chính sự muốn chiến thắng trong diễn giải có thể trở thành một hình thức chấp thủ.

PHẦN 4 Khi tâm chỉ nghe điều muốn nghe

Một điều rất thú vị trong công án là bà lão nói cùng một câu với nhiều vị tăng.

Cứ đi thẳng!

Nhưng người nghe có thể tiếp nhận câu nói ấy theo những cách khác nhau.

Một người chỉ nghe lời chỉ đường.

Một người nghe thấy sự thử thách.

Một người cảm thấy bị đánh giá.

Một người có thể bắt đầu suy nghĩ về ý nghĩa sâu xa.

Trong đời sống, tâm thường chọn lọc thông tin.

Một người nhận được mười lời khen và một lời chê.

Tối hôm ấy, có thể chỉ nhớ lời chê.

Một người nghe một bài giảng dài một giờ.

Có thể chỉ nhớ một câu khiến mình khó chịu.

Một người đọc một bài viết rất cân bằng.

Nhưng chỉ chú ý đến đoạn trái với quan điểm của mình.

Trong Pāli, saññā là tưởng.

Tưởng giúp nhận diện đặc điểm của đối tượng.

Nhưng sự nhận diện có thể chịu ảnh hưởng bởi kinh nghiệm và thói quen.

Vì vậy, cần phát triển chánh niệm để nhận biết cách tâm đang tiếp nhận và diễn giải thông tin.

PHẦN 5 Papañca — khi một câu chỉ đường trở thành cuộc tranh luận triết học

Trong MN 18, Kinh Madhupiṇḍika, Đức Phật trình bày tiến trình liên quan đến tưởng, suy nghĩ và hý luận.

Trong Pāli, papañca là hý luận.

Một câu nói đơn giản có thể trở thành hàng loạt suy diễn.

Bà lão nói:

Cứ đi thẳng!

Một người có thể nghĩ:

Đi thẳng nghĩa là không rẽ trái hay phải.

Người khác nghĩ:

Đi thẳng là biểu tượng của con đường tu tập.

Người khác nữa nghĩ:

Có phải bà đang ám chỉ Trung đạo?

Rồi một người khác phản bác:

Không! Đây là biểu tượng của sự vượt qua mọi phân biệt!

Sau một giờ tranh luận, không ai còn nhớ ban đầu chỉ hỏi đường lên núi.

Nếu có thêm mạng xã hội, câu chuyện có thể phát triển thành hàng trăm bình luận.

Mỗi người đưa ra một cách hiểu.

Có người tuyên bố đã giải mã công án.

Có người tuyên bố mọi cách hiểu khác đều sai.

Nhưng chính sự muốn chiến thắng trong diễn giải có thể trở thành một hình thức chấp thủ.

PHẦN 6 Triệu Châu thực sự khám phá điều gì?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất.

Triệu Châu đến hỏi đường.

Bà lão trả lời như với những người khác.

Triệu Châu bước đi.

Bà lão lại nhận xét.

Sau đó, Triệu Châu nói đã khám phá được bà lão.

Nhưng văn bản không giải thích cụ thể điều Ngài đã nhận ra.

Vì vậy, cần tránh khẳng định chắc chắn rằng Triệu Châu phát hiện bà lão là bậc giác ngộ.

Cũng không nên khẳng định bà lão chỉ đang lặp lại một câu nói vô nghĩa.

Những kết luận ấy đều vượt quá thông tin của câu chuyện.

Trong văn học công án, sự không rõ ràng có thể được sử dụng để chất vấn thói quen tìm kiếm một đáp án cố định.

Dưới ánh sáng Nikāya, có thể rút ra một bài học khác.

Khi chưa có đủ dữ kiện, không nên vội kết luận về trạng thái tâm của người khác.

PHẦN 7 Đừng đánh giá trí tuệ chỉ qua một câu nói

Trong AN 4.192, Kinh Ṭhāna, Đức Phật nói đến việc nhận biết phẩm chất của một người qua sự quan sát lâu dài.

Giới hạnh cần được nhận biết qua sự sống chung.

Sự trong sạch cần được nhận biết qua giao tiếp.

Sức chịu đựng cần được nhận biết khi gặp nghịch cảnh.

Trí tuệ cần được nhận biết qua thảo luận.

Những điều ấy không dễ được xác định chỉ trong một khoảnh khắc.

Một người có thể nói một câu rất hay.

Nhưng chưa chắc đã sống đúng với câu ấy.

Một người có thể nói vụng về.

Nhưng vẫn có thể có những phẩm chất đáng quý.

Một người có thể im lặng.

Nhưng sự im lặng ấy chưa chắc là trí tuệ.

Một người có thể nói nhiều.

Nhưng không vì thế mà chắc chắn thiếu chánh niệm.

Vì vậy, khi đánh giá người khác, cần sự thận trọng.

Không nên thần thánh hóa một người chỉ vì một câu nói.

Cũng không nên xem thường một người chỉ vì một hành động chưa hiểu rõ.

PHẦN 8 Khi thói quen thay thế sự tỉnh giác

Trong đời sống, con người thực hiện rất nhiều hành động theo thói quen.

Thức dậy.

Cầm điện thoại.

Kiểm tra tin nhắn.

Đọc tin tức.

Trả lời email.

Ăn sáng.

Đi làm.

Nhiều hành động diễn ra gần như tự động.

Có người vừa thức dậy đã mở điện thoại.

Sau mười phút mới nhận ra mình chưa biết hôm nay là thứ mấy.

Có người đi vào phòng để lấy một món đồ.

Đến nơi lại quên mất định lấy gì.

Có người mở tủ lạnh.

Nhìn một lúc.

Đóng lại.

Vài phút sau lại mở.

Không phải vì tủ lạnh có thêm món ăn mới.

Mà vì tâm đang vận hành theo thói quen.

Trong Pāli, sati là chánh niệm.

Chánh niệm giúp người thực hành nhận biết những gì đang xảy ra.

Trong MN 10, Kinh Satipaṭṭhāna, Đức Phật hướng dẫn nhận biết thân, thọ, tâm và pháp.

Khi đi, biết đang đi.

Khi đứng, biết đang đứng.

Khi ngồi, biết đang ngồi.

Khi thực hiện các hoạt động thường ngày, có tỉnh giác.

Điều này giúp giảm bớt sự lơ đãng.

PHẦN 9 Bài thực hành: Đi thẳng nhưng đừng đi trong vô thức

Hãy thử chọn một hoạt động thường ngày.

Có thể là đi bộ.

Rửa bát.

Dọn phòng.

Trả lời tin nhắn.

Hoặc mở cửa.

Trước khi hành động, hãy nhận biết ý định.

Đang định làm gì?

Vì sao làm việc ấy?

Trong khi hành động, nhận biết thân.

Có đang vội vàng không?

Có đang căng thẳng không?

Có đang làm việc trong sự lơ đãng không?

Sau khi hành động, nhận biết tâm.

Có hài lòng không?

Có khó chịu không?

Có đang muốn được công nhận không?

Nếu có suy nghĩ xuất hiện, hãy nhận biết.

Nếu có cảm thọ xuất hiện, hãy nhận biết.

Nếu có sự suy diễn xuất hiện, hãy nhận biết.

Không cần cố biến mọi hành động thành một nghi lễ đặc biệt.

Chỉ cần đưa sự tỉnh giác vào những việc bình thường.

Một người có thể đi đúng đường về mặt địa lý.

Nhưng vẫn cần quan sát tâm để không đi lạc trong tham, sân, si.

PHẦN 10 Khi biết đường chưa chắc đã biết cách đi

Trở lại công án.

Bà lão nói:

Cứ đi thẳng!

Các vị tăng đi tiếp.

Triệu Châu cũng đi tiếp.

Sau đó, Ngài nói đã khám phá được bà lão.

Câu chuyện không cho biết rõ kết luận cuối cùng.

Nhưng chính sự không rõ ràng ấy có thể nhắc người học tránh chấp thủ vào một lời giải duy nhất.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, có thể rút ra những bài học thực tiễn.

Lời nói đúng không thay thế được sự thực hành.

Như lý tác ý giúp hướng tâm đến những vấn đề có ích cho giải thoát.

Tưởng và suy nghĩ có thể phát triển thành hý luận.

Chánh niệm giúp nhận biết những hành động thường ngày.

Và việc đánh giá người khác cần sự thận trọng.

Biết đường không đồng nghĩa với đã đi đến đích. Thuộc lòng giáo pháp không đồng nghĩa với đã đoạn tận khổ. Và nói một câu sâu sắc không đồng nghĩa với đã thực chứng trí tuệ.

Một người có thể biết rất nhiều kinh điển.

Nhưng vẫn cần thực hành.

Có thể hiểu rõ khái niệm vô thường.

Nhưng vẫn cần quan sát sự thay đổi của thân và tâm.

Có thể nói về vô ngã.

Nhưng vẫn cần nhận biết ngã mạn.

Có thể giảng giải về buông bỏ.

Nhưng vẫn cần thực hành buông bỏ trong đời sống.

Có thể biết con đường Bát Chánh đạo.

Nhưng vẫn cần bước đi trên con đường ấy.

Không cần tìm kiếm một câu nói bí mật.

Không cần thần thánh hóa mọi lời chỉ dẫn.

Không cần xem một người là bậc giác ngộ chỉ vì một câu trả lời.

Và cũng không cần biến mọi câu chuyện thành cuộc tranh luận không hồi kết.

Điều quan trọng là quay lại quan sát chính tâm.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi si xuất hiện, biết si.

Khi có cơ hội phát triển thiện pháp, hãy phát triển.

Khi có cơ hội đoạn trừ bất thiện pháp, hãy thực hành.

Và khi biết rõ con đường, hãy bước đi bằng chánh niệm và trí tuệ.

Có lẽ, bài học đáng suy ngẫm nhất không nằm ở việc bà lão đã nói gì.

Mà nằm ở câu hỏi:

Người nghe đã thực sự hiểu và thực hành điều mình nghe hay chưa?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ ba mươi hai: Ngoại đạo hỏi Phật — Khi không dùng lời nói cũng không dùng im lặng, Chánh pháp được truyền đạt như thế nào?

Một cuộc gặp gỡ giữa Đức Phật và một vị ngoại đạo trong văn học Thiền tông sẽ mở ra cuộc đối chiếu với sammā-vācā, Chánh ngữ; paññā, trí tuệ; và giới hạn của ngôn ngữ trong việc diễn đạt kinh nghiệm giải thoát.

Liệu sự im lặng có luôn là dấu hiệu của trí tuệ?

Hay đôi khi, im lặng chỉ đơn giản là không có câu trả lời?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 17 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.