Bà cụ bán xôi đầu ngõ có bốn cái hộp bánh quy bằng thiếc, xếp ngay ngắn dưới gầm tủ. Hộp thứ nhất để đi chợ, hộp thứ hai và thứ ba để mua gạo nếp, đậu xanh cho mẻ xôi ngày mai, hộp thứ tư thì không ai được đụng tới, kể cả bà. Bà chưa từng học quản trị tài chính, nhưng bốn chục năm nay chưa có tháng nào phải vay tiền mua gạo.

Trong khi đó, có những người học rất nhiều khóa đầu tư, có bảng tính mười hai cột màu, mà cứ đến kỳ đóng học phí cho con là lại hỏi mượn bạn bè. Vì sao bốn cái hộp thiếc lại thắng mười hai cột màu? Câu trả lời có thể nằm trong một nguyên tắc rất cổ: chia tài sản thành bốn phần.

Lời dạy cho chàng trai Siṅgālaka

Kinh Siṅgālaka, Trường Bộ DN 31, kể rằng một buổi sáng Đức Phật gặp chàng trai Siṅgālaka đang lễ bái sáu phương theo lời cha dặn trước khi mất. Đức Phật không chê việc lễ bái, mà giảng cho chàng ý nghĩa của sáu phương trong luật của bậc Thánh: những bổn phận với cha mẹ, thầy, vợ con, bạn bè, người làm và các bậc tu hành.

Trong bài kinh dài ấy, xen giữa những lời dạy về bạn lành, có một đoạn kệ ngắn về cách người tại gia tích lũy và phân chia tài sản. Đây có lẽ là một trong những đoạn được người học Phật nhắc lại nhiều nhất khi bàn về tiền bạc.

Như con ong hút mật, như ụ mối cao dần

Trước khi nói chuyện chia, kinh nói chuyện gom. Người trí, đầy đủ giới hạnh, tích lũy tài sản như con ong đi hút mật. Tài sản tăng dần như ụ mối, mỗi ngày cao thêm một chút. Hình ảnh con ong lấy mật mà không làm hại sắc hương của hoa cũng gặp trong Kinh Pháp Cú, ở đó được dùng cho bậc ẩn sĩ đi khất thực, nhưng tinh thần ấy soi sáng rất đẹp cho đoạn kinh này.

Hai hình ảnh này nói hai điều. Con ong nói về cách kiếm: siêng năng, đi từng bông hoa, gom từng giọt, và theo tinh thần ấy, lấy mà không phá, có lợi cho mình mà không làm hại người. Ụ mối nói về nhịp độ: chậm, đều và bền. Không có ụ mối nào cao lên sau một đêm nhờ một mẹo làm giàu nhanh. Nếu thấy ụ mối nào cao vọt sau một đêm, nhiều khả năng đó là một cái bẫy được dựng rất khéo.

Nguyên tắc chia tài sản thành bốn phần

Rồi kinh nói: khi đã tích lũy được như vậy, người gia chủ nên chia của cải làm bốn. Một phần dùng để hưởng dụng. Hai phần dùng cho công việc, tức là đặt vào nghề nghiệp, việc làm ăn. Phần thứ tư cất giữ, để khi có hoạn nạn thì có chỗ nương.

Điều thú vị là phần dành cho công việc lớn gấp đôi phần hưởng dụng. Kinh không xem tài sản là thứ chỉ để tiêu, cũng không xem nó là thứ chỉ để cất. Tài sản được coi như hạt giống: một phần ăn, phần lớn đem gieo, một phần để giống phòng năm mất mùa.

Ứng dụng vào đời sống hôm nay, đây là suy luận từ nguyên tắc kinh: với một gia đình làm công ăn lương, hai phần công việc có thể là học thêm kỹ năng, mua công cụ hành nghề, vốn cho một nghề phụ lành mạnh. Với một chủ doanh nghiệp nhỏ, đó là vốn lưu động, máy móc, con người. Bà cụ bán xôi gọi nó là gạo nếp và đậu xanh, nghe mộc mạc hơn nhưng đúng tinh thần.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người đọc đoạn kinh này liền lập bảng: hai mươi lăm phần trăm, năm mươi phần trăm, hai mươi lăm phần trăm, sai một đồng là áy náy cả tuần. Thật ra đây là một bài kệ, mang tính định hướng. Kinh không quy định cách tính lương, thuế hay lạm phát. Tinh thần nằm ở cấu trúc: có phần sống, có phần nuôi nguồn sống, có phần dự phòng.

Cũng có người hiểu hai phần công việc là cứ đem tiền đi đặt cược vào bất cứ thứ gì hứa lời cao. Không phải vậy. Công việc ở đây gắn với nghề nghiệp chân chính, với chánh mạng. Đánh bạc khoác áo đầu tư không phải là phần thứ hai, thứ ba của bốn cái hộp.

Quan sát tâm khi chia phần

Thử một việc nhỏ: khi nhận một khoản thu, trước khi tiêu, hãy tự tay chia nó ra, dù chỉ trong sổ. Rồi quan sát tâm. Có thể sẽ thấy một tiếng nói khẽ: phần hưởng dụng ít quá, lấy bớt từ hộp thứ tư một chút thôi. Tiếng nói ấy chính là ái, nói năng rất dễ thương.

Không cần chiến đấu với nó. Chỉ cần nhận ra: đây là mong muốn, không phải nhu cầu. Chánh niệm ở đây không làm cho tiền nhiều lên, nhưng làm cho người cầm tiền tỉnh hơn.

Câu hỏi tự quan sát hôm nay: nếu nhìn lại thu nhập tháng vừa qua, phần nào đã nuôi ngày mai, hay tất cả đều đã được hôm nay ăn hết?

Nhưng chia khéo đến đâu mà cửa nhà có lỗ thủng thì tiền vẫn chảy ra. Cũng trong Kinh Siṅgālaka, Đức Phật chỉ rõ sáu cánh cửa khiến tài sản tiêu tan. Đó là nội dung của tập kế tiếp.

Tóm lại: Chia tài sản thành bốn phần dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về chia tài sản thành bốn phần

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 15: Nguyên tắc chia tài sản thành bốn phần. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.