Cuối tháng, một anh nhân viên văn phòng mở ba ứng dụng mua trước trả sau, hai thẻ tín dụng và một cuốn sổ ghi nợ bạn bè. Anh không thiếu tiền. Anh chỉ thiếu một điều nhỏ: tiền vào chưa kịp ấm ví thì đã có lịch hẹn đi ra.

Thu nhập mười đồng, chi tiêu mười hai đồng. Bài toán này không cần máy tính cũng biết đáp số. Vậy mà rất nhiều người, kể cả những người giỏi toán, vẫn sống trong bài toán đó hết năm này qua năm khác. Câu hỏi đặt ra không phải là có biết cộng trừ hay không, mà là vì sao biết rồi vẫn không dừng được.

Chi tiêu và pháp thứ tư trong AN 8.54

Trong Kinh Dīghajāṇu, AN 8.54, sau khi dạy về tinh cần, về bảo vệ tài sản và về bạn lành, Đức Phật nói đến pháp thứ tư cho lợi ích đời này: samajīvitā, một số bản ghi là samajīvikatā, nghĩa là sống cân bằng.

Kinh định nghĩa rất gọn: người thiện nam tử biết rõ phần thu vào và phần chi ra của tài sản, rồi sống một đời sống quân bình, không quá xa hoa, cũng không quá kham khổ, sao cho thu vượt chi chứ không phải chi vượt thu.

Điều đáng chú ý là Đức Phật không đưa ra một con số. Ngài không nói chi tiêu ba mươi phần trăm hay năm mươi phần trăm. Ngài đưa ra một năng lực: biết rõ. Chữ biết rõ ở đây quan trọng hơn mọi bảng tính.

Hình ảnh người thợ cầm cân

Để minh họa, kinh dùng hình ảnh người thợ cân hay người học việc của thợ cân. Khi cầm cân lên, người ấy biết ngay: thêm chừng này thì cán lệch xuống, bớt chừng này thì cán lệch lên.

Người thợ cân không cần đoán. Tay người ấy đã quen với sức nặng. Người cư sĩ sống cân bằng cũng vậy: không cần đợi đến khi tài khoản báo số âm mới giật mình. Mỗi khoản chi đặt lên đĩa cân, người ấy cảm được cán cân đang nghiêng về đâu.

Ứng dụng vào đời sống hiện đại, đây là suy luận từ nguyên tắc kinh: một gia đình biết mỗi tháng tiền đi đâu, một chủ doanh nghiệp biết dòng tiền ra vào từng tuần, chính là đang làm công việc của người thợ cân. Không cần phần mềm đắt tiền. Một cuốn sổ trung thực đôi khi còn hơn một ứng dụng đẹp mà không ai mở.

Kẻ ăn quả sung và người chết đói

Kinh nói tiếp: nếu thu ít mà sống rộng rãi, người ta sẽ chê người ấy ăn tài sản như kẻ ăn quả sung, udumbarakhādika. Theo cách giải thích thường được nêu, người muốn ăn sung rung cả cây cho trái rụng, ăn được vài quả, phần còn lại thối bỏ dưới gốc.

Hình ảnh này rất đời. Mua một cái máy pha cà phê vì muốn uống một ly mỗi sáng, dùng được ba tuần, bây giờ nó làm kệ để chìa khóa. Đặt mười món đồ giảm giá, mặc được hai, tám món còn lại nằm trong tủ chờ một dịp không bao giờ đến. Cây sung rụng sạch, bụng thì vẫn đói.

Nhưng kinh không dừng ở đó. Nếu thu nhiều mà sống kham khổ quá mức, người ta lại chê người ấy sẽ chết như kẻ chết đói. Có của mà không dám ăn, không dám chữa bệnh cho mình, không dám giúp cha mẹ, cuối cùng tài sản sống lâu hơn chủ. Hai cực đều bị kinh gọi tên rõ ràng.

Một hiểu lầm về sống cân bằng

Có người nghe samajīvitā liền hiểu là phải tiết kiệm tối đa, càng ít chi tiêu càng đạo đức. Không phải vậy. Cân bằng không phải là cân thật nhẹ. Cân bằng là cân đúng.

Chi tiêu cho cha mẹ, cho vợ con, cho người làm, cho việc thiện là những khoản kinh tán thán ở nhiều chỗ khác. Một người cắt hết những khoản ấy để số dư đẹp hơn thì không phải đang sống cân bằng, mà đang nuôi một loại tham khác, tham sự an toàn của con số.

Quan sát tâm trước khi chi tiêu

Vì sao biết rồi vẫn không dừng được? Vì khoảnh khắc bấm nút thanh toán không xảy ra trong đầu óc tính toán, mà xảy ra ngay sau một cảm thọ. Thấy món đồ, có một cảm giác dễ chịu, sukhā vedanā, rồi ái khởi lên rất nhanh, ngón tay đã bấm trước khi lý trí kịp mặc áo khoác.

Thực hành đơn giản: trước mỗi khoản chi không thiết yếu, dừng lại ba hơi thở. Nhận biết trong thân có gì, một chút háo hức ở ngực, một chút nóng ở mặt. Rồi tự hỏi khẽ: đây là nhu cầu hay là cảm thọ đang đòi? Chỉ cần thấy, sức kéo của ái đã yếu đi một phần.

Câu hỏi tự quan sát hôm nay: nếu đặt chi tiêu của tháng vừa qua lên một chiếc cân, quý vị đang là người thợ cân, kẻ rung cây sung, hay người ôm kho lúa mà đói?

Khi đã biết cân, câu hỏi tiếp theo là phần tiền còn lại nên chia thế nào. Trong Kinh Siṅgālaka, Đức Phật dạy một nguyên tắc chia tài sản thành bốn phần rất cụ thể. Đó là nội dung của tập kế tiếp.

Tóm lại: Chi tiêu dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về chi tiêu

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 14: Thu nhập 10 đồng, chi tiêu 12 đồng: Ai cứu nổi? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.