Có một người quyết tâm sống siêng năng hơn. Sáng chủ nhật, anh tải về ba ứng dụng quản lý công việc, dành cả buổi sáng so sánh xem ứng dụng nào đẹp hơn, buổi chiều tô màu cho các danh mục, đến tối thì mệt quá, tự thưởng một tập phim. Một ngày rất bận rộn. Chỉ có điều chưa làm được việc nào.

Câu chuyện nghe buồn cười, nhưng có lẽ nhiều người thấy mình trong đó. Bận rộn và siêng năng trông giống nhau như hai anh em sinh đôi, chỉ khác ở chỗ một người làm ra kết quả, còn người kia làm ra cảm giác.

Vậy siêng năng theo nghĩa của Đức Phật là gì, và vì sao Ngài đặt nó ở vị trí đầu tiên khi dạy người cư sĩ về lợi ích đời này?

Siêng năng là pháp đầu tiên trong Kinh Dīghajāṇu

Trong AN 8.54, khi Dīghajāṇu xin được dạy về lợi ích ngay đời hiện tại, pháp đầu tiên Đức Phật nêu là uṭṭhānasampadā, thành tựu tinh cần.

Chữ uṭṭhāna rất gợi hình: nghĩa gốc là đứng dậy, trỗi dậy. Trước khi giỏi, trước khi giàu, trước mọi chiến lược, phải có một hành động đơn giản là đứng dậy khỏi chỗ nằm. Nghe thì dễ, nhưng ai từng tắt báo thức lần thứ ba đều biết đó là một trận chiến thật sự.

Kinh mô tả rằng người cư sĩ nuôi sống bằng nghề gì, dù là làm ruộng, buôn bán, chăn nuôi, làm cung thủ, phục vụ việc công hay một nghề thủ công, thì đều khéo léo, analasa, tức không biếng nhác, có vīmaṃsā, óc suy xét về phương tiện, và đủ sức tự làm, đủ sức sắp xếp công việc.

Để ý: danh sách nghề trong kinh rất đa dạng. Đức Phật không xếp hạng nghề nào cao quý hơn. Siêng năng không thuộc về một nghề, mà thuộc về cách một người làm nghề của mình.

Sáu cái cớ kinh điển của người lười

Ở Kinh Siṅgālaka, DN 31, Đức Phật mô tả người lười biếng bằng một danh sách mà đọc lên ai cũng giật mình. Người ấy không làm việc vì nghĩ: trời quá lạnh, trời quá nóng, giờ còn quá sớm, giờ đã quá muộn, bụng quá đói, bụng quá no. Và kết quả là tài sản chưa có thì không sinh, tài sản đã có thì tiêu mòn.

Hơn hai nghìn năm sau, danh sách ấy chỉ cần cập nhật một chút: mạng chậm quá, sếp chưa duyệt, thứ hai thì chưa vào guồng, thứ sáu thì đã hết guồng, chưa uống cà phê, vừa ăn trưa xong buồn ngủ. Cấu trúc vẫn y nguyên. Cái tâm lười rất sáng tạo trong việc tìm lý do, chỉ không sáng tạo trong việc làm.

Cũng trong kinh ấy có hình ảnh người tích lũy tài sản như con ong hút mật, từng chút một, như ụ mối dần dần cao lên. Siêng năng không phải một cú bùng nổ, mà là những lần đứng dậy lặp đi lặp lại.

Siêng năng khác bận rộn ở đâu

Quay lại chuyện ba ứng dụng quản lý công việc. Người ấy không lười theo kiểu nằm ngủ, mà lười theo kiểu rất hiện đại: bận rộn với việc chuẩn bị để khỏi phải làm việc thật. Siêng năng mà không có hướng thì giống như chèo thuyền rất khỏe nhưng không nhìn bờ, càng chèo càng xa. Chữ vīmaṃsā trong kinh nhắc điều đó, và chuyện tay nghề, sự khéo léo sẽ được bàn riêng ở tập sau.

Áp dụng vào đời sống hôm nay, đây là phần suy luận: người siêng năng thật sự thường hỏi việc nào quan trọng nhất trước khi bắt tay làm, chứ không chọn việc nào dễ nhất để có cảm giác đã làm.

Một hiểu lầm: siêng năng là làm đến kiệt sức?

Có người nghĩ càng làm nhiều giờ càng đúng Pháp, ai nghỉ ngơi là lười. Không hẳn vậy. Trong AN 6.55, Đức Phật dạy Tôn giả Soṇa, người tinh tấn đến mức chân rướm máu, bằng hình ảnh cây đàn: dây quá căng thì đứt, dây quá chùng thì không ra tiếng; dây vừa phải mới thành âm hay. Ngài dạy giữ tinh tấn cho quân bình.

Bài kinh ấy nói về tu tập, nhưng có thể suy ra cho công việc: siêng năng bị thúc đẩy bởi tham hay bởi sợ hãi thì dễ thành dây đàn quá căng. Làm việc đến mức mất ngủ, mất sức khỏe, mất cả bữa cơm gia đình thì chưa chắc là uṭṭhāna; có khi chỉ là một dạng chạy trốn rất năng suất.

Quan sát tâm khi muốn trì hoãn

Một bài thực hành: lần tới khi thấy mình định để mai làm, hãy dừng lại, nhận biết ý nghĩ ấy đúng như nó là: một ý nghĩ, không phải mệnh lệnh. Quan sát thân lúc đó: có thể là cảm giác nặng nề, uể oải, mí mắt trĩu xuống. Đó là hôn trầm. Cũng có thể là bồn chồn, muốn mở điện thoại. Đó là trạo cử.

Chỉ cần gọi đúng tên, ý nghĩ ấy thường mất bớt sức mạnh. Rồi làm một việc rất nhỏ trong năm phút. Một lần đứng dậy nhỏ vẫn là uṭṭhāna.

Câu hỏi để tự quan sát: tuần này, cái cớ nào trong sáu cái cớ của người lười đã xuất hiện trong đầu mình nhiều nhất, dưới hình thức hiện đại nào?

Nhưng siêng năng mới chỉ là đứng dậy. Đứng dậy rồi, làm việc ấy giỏi đến đâu, khéo léo đến đâu, có tinh thần trách nhiệm đến đâu, lại là một câu chuyện khác. Tập tiếp theo sẽ bàn vì sao giỏi nghề cũng là một cách thực hành Chánh pháp.

Tóm lại: Siêng năng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về siêng năng

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 07: Siêng năng có phải bí quyết đầu tiên của sự giàu có? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.