Một khu phố nọ, sau khi nhà máy đầu đường đóng cửa, chuyện mất trộm bắt đầu nhiều lên. Cư dân họp nhau lại, quyết định lắp thêm camera ở mọi ngõ. Được ba tuần thì một chiếc camera cũng bị trộm mất. Có người buồn cười nói: giờ chắc phải lắp thêm camera để canh camera.

Câu chuyện vừa buồn vừa buồn cười ấy chạm vào một câu hỏi rất cũ: giữa nghèo đói và bất ổn xã hội có sợi dây nào nối với nhau không? Và nếu có, nên xử lý từ đầu dây hay cuối dây? Hai bài kinh trong Trường Bộ kể hai câu chuyện đáng suy ngẫm.

Lời khuyên của vị tư tế trong Kinh Kūṭadanta

Trong Kinh Kūṭadanta DN 5, vị bà-la-môn Kūṭadanta chuẩn bị một lễ tế lớn và đến hỏi Đức Phật về cách tế lễ. Đức Phật kể lại một chuyện xưa. Có một vị vua giàu có muốn làm đại lễ tế. Vị tư tế của vua thưa rằng xứ sở đang có nạn trộm cướp. Nếu vua dẹp bằng hình phạt, giết, giam, phạt tiền, trục xuất, thì sẽ không dẹp tận gốc được, những kẻ còn sót lại sẽ tiếp tục quấy nhiễu.

Thay vào đó, vị tư tế khuyên: ai làm nông, chăn nuôi thì cấp lúa giống và thức ăn; ai buôn bán thì cấp vốn; ai làm việc cho nhà nước thì cấp thức ăn và lương. Khi mọi người chuyên tâm vào công việc của mình, họ sẽ không quấy nhiễu xứ sở, ngân khố tăng thêm, dân chúng an vui, kinh mô tả cảnh người ta ẵm con nhảy múa và sống mà không cần đóng cửa nhà.

Câu chuyện nói về một vị vua, nhưng điểm then chốt lại nằm ở chữ sinh kế. Kinh không bảo cứ phát tiền là xong, mà là trao đúng phương tiện để mỗi người tự đứng được trên đôi chân của mình. Cấp lúa giống chứ không phải cấp cơm mỗi ngày.

Câu chuyện còn một chi tiết đẹp. Lễ tế mà vị vua xưa cuối cùng thực hiện không giết một con bò, con dê nào, không chặt cây làm cột tế, người làm công không bị đánh đập ép buộc. Lễ vật chỉ là bơ, dầu, sữa, mật. Nghĩa là trong cách nhìn của bài kinh, chăm lo sinh kế cho dân chúng và không làm hại sinh mạng mới là cuộc tế lễ đáng làm. Một cuộc đại lễ mà không ai phải chịu khổ, nghe như một bản kế hoạch sự kiện mà ban tổ chức nào cũng mơ ước.

Chuỗi suy thoái trong Kinh Chuyển Luân Thánh Vương

Kinh Cakkavattisīhanāda DN 26 kể chiều ngược lại. Có một đời vua không còn giữ bổn phận cấp của cho người nghèo. Nghèo đói lan rộng. Một người vì nghèo mà lấy trộm. Ban đầu nhà vua cho người ấy của cải để sống, nuôi cha mẹ, vợ con và làm ăn. Người khác nghe vậy cũng đi trộm. Nhà vua đổi sang trừng phạt thật nặng. Kẻ trộm thấy vậy liền rèn vũ khí sắc bén, bắt đầu cướp phá và sát hại. Rồi để thoát tội thì nói dối. Từ đó, kinh mô tả một chuỗi suy thoái kéo dài: đâm thọc, tà hạnh, lời thô ác, và tuổi thọ con người giảm dần.

Điều đáng chú ý là kinh đặt mắt xích đầu tiên rất rõ: adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne, khi người không có của không được cấp của. Mọi thứ phía sau là phản ứng dây chuyền.

Nghèo đói và bất ổn xã hội: đọc kinh cho đúng tầm

Cần nói rõ để tránh hiểu lầm. Hai bài kinh này là nền tảng đạo đức để suy nghĩ về trách nhiệm với sinh kế của người khác. Chúng không phải học thuyết kinh tế vĩ mô, không ủng hộ một chính sách hay một trường phái cụ thể nào. Ai dùng DN 5 để chứng minh một mô hình thuế suất thì có lẽ đang bắt bài kinh làm thêm ca trái nghề.

Hiểu lầm thứ hai: nghèo là cái cớ để làm ác. Kinh không nói vậy. Trong DN 26, mỗi người vẫn chịu trách nhiệm về hành động của mình, và chính sự buông lơi thiện pháp mới đẩy xã hội đi xuống. Nghèo đói là điều kiện thuận lợi cho bất thiện nảy nở, không phải giấy phép.

Người cư sĩ làm được gì?

Phần này là ứng dụng, suy ra từ tinh thần kinh. Không phải ai cũng là vua, nhưng ai cũng có một vòng ảnh hưởng nhỏ. Một chủ tiệm nhận thêm một người học việc thay vì chỉ cho tiền. Một nhóm bạn góp vốn không lãi cho bà bán rau mua thêm chiếc xe đẩy. Một doanh nghiệp ưu tiên tuyển người trong vùng khi nhà máy cũ đóng cửa. Đó là những phiên bản rất nhỏ của việc cấp lúa giống.

Và quay lại khu phố có chiếc camera bị trộm: thêm camera thì cũng tốt, nhưng nếu có thêm vài chỗ làm cho những người vừa mất việc, có khi camera cũng được ngủ yên hơn.

Quan sát tâm trước người thiếu thốn

Thực hành hôm nay: khi đi ngang một người đang khó khăn, nhận biết phản ứng đầu tiên của tâm. Là thương, là khó chịu, là sợ, hay là phán xét kiểu chắc tại lười. Không cần sửa ngay. Chỉ cần thấy. Phản ứng đầu tiên ấy cho biết rất nhiều về cách mỗi người nhìn xã hội mình đang sống.

Câu hỏi để tự quan sát: trong vòng ảnh hưởng của mình, có ai mà chỉ cần một hạt giống nhỏ là có thể tự đứng dậy được không?

Trách nhiệm với xã hội bắt đầu từ trách nhiệm với những người gần nhất. Và gần nhất trong đời mỗi người là cha mẹ. Kiếm tiền để phụng dưỡng cha mẹ, kinh dạy những gì? Đó là chủ đề của tập tiếp theo.

Tóm lại: Nghèo đói và bất ổn xã hội dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về nghèo đói và bất ổn xã hội

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 30: Nghèo đói và bất ổn xã hội: Góc nhìn từ kinh Phật. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.