Chiều thứ sáu, một chị kế toán nhận khoản thưởng nhỏ, ghé tiệm mua một hộp bánh bông lan mang lên phòng chia cho cả nhóm. Hộp bánh hết trong đúng bảy phút. Số dư tài khoản giảm hai trăm nghìn, vậy mà suốt buổi chiều chị thấy nhẹ nhõm đến lạ, nhẹ hơn cả lúc nhận thưởng.

Nếu đưa chuyện này vào bảng cân đối kế toán, hộp bánh nằm gọn ở cột chi phí. Nhưng nếu có một bảng cân đối của tâm, khoản đó lại nằm ở cột thu nhập. Và có lẽ đây là khoản thu duy nhất trong tháng không phải đóng thuế.

Vậy vì sao một đồng tiền được chia sẻ lại có thể đem đến niềm vui lớn hơn chính đồng tiền ấy khi nằm yên trong túi?

Đồng tiền được chia sẻ: một nghịch lý của số dư

Thói quen thông thường là đo hạnh phúc bằng con số. Theo cách tính đó, mỗi lần cho đi là một lần mất.

Thế nhưng kinh nghiệm sống lại hay nói ngược. Có người giữ rất chặt từng đồng mà lòng vẫn khô như sa mạc. Có người tiền không nhiều, nhưng mỗi lần mời bạn một bữa cơm, mỗi lần gửi về quê cho mẹ một ít, khuôn mặt lại sáng lên như vừa trúng số. Kinh tạng Pāli không bỏ qua điều này. Đức Phật nhìn thấy rằng cách một người dùng của cải nói lên nhiều điều về hạnh phúc của người ấy hơn là con số họ đang sở hữu.

Bốn niềm vui Đức Phật nói với ông Cấp Cô Độc

Trong AN 4.62, Kinh Ānaṇya, Đức Phật dạy ông Anāthapiṇḍika, vị đại thí chủ nổi tiếng thành Sāvatthī, về bốn loại hạnh phúc của người cư sĩ.

Thứ nhất là atthisukha, niềm vui vì có tài sản, của cải có được do tinh cần, mồ hôi và đúng pháp. Thứ hai là bhogasukha, niềm vui vì được hưởng dụng tài sản ấy và dùng nó để làm phước. Thứ ba là ānaṇyasukha, niềm vui vì không mắc nợ ai, dù ít hay nhiều. Thứ tư là anavajjasukha, niềm vui vì sống không có lỗi lầm nơi thân, khẩu và ý.

Kinh còn nói ba niềm vui đầu không bằng một phần mười sáu của niềm vui không lỗi lầm. Nhưng tập này xin dừng lại ở niềm vui thứ hai, vì đó chính là chỗ đồng tiền bắt đầu biết mỉm cười.

Bhogasukha: niềm vui của người biết dùng

Điều đáng chú ý là trong bhogasukha, Đức Phật đặt hai việc cạnh nhau: hưởng dụng tài sản và làm phước. Không phải chỉ một trong hai. Ngài không bảo người cư sĩ phải sống khắc khổ để dồn hết cho người khác, cũng không khen người chỉ biết tiêu cho riêng mình.

Hình dung một người có tiền mà không dám tiêu, cũng không dám cho. Tài khoản đầy, nhưng mỗi lần đi chợ vẫn mặc cả từng bó rau đến mức người bán rau muốn nghỉ hưu sớm. Người ấy có atthisukha, nhưng thiếu hẳn bhogasukha. Tiền nằm đó như một người khách trọ không bao giờ ra khỏi phòng.

Ngược lại, khi đồng tiền đi ra đúng chỗ, nuôi cha mẹ, mời bạn hiền, giúp một người đang kẹt, cúng dường bậc tu hành, nó mang theo một thứ mà ngân hàng không trả lãi được: sự hoan hỷ. Chữ puñña, phước, ở đây không chỉ là một điểm thưởng cho đời sau. Ngay lúc trao đi, tâm đã được thanh lọc một phần khỏi sự bủn xỉn.

Còn chuyện chia sẻ giúp gắn kết tập thể là suy luận ứng dụng của người hiện đại, không phải thuật ngữ trong kinh.

Hiểu lầm: chia sẻ là phải chia thật nhiều

Có người nghe nói về bố thí là thấy áp lực, nghĩ phải đợi giàu mới làm được. Thế là cả đời chờ một ngày giàu, và ngày ấy cứ lùi dần như vạch đích của một cuộc chạy không có trọng tài.

Bài kinh không đặt điều kiện về số lượng. Niềm vui hưởng dụng và làm phước dành cho người có của chính đáng, nhiều hay ít tùy duyên. Một ổ bánh mì cho bác bảo vệ trực đêm cũng là một đồng tiền được chia sẻ. Điều làm nên giá trị là tâm đi kèm, chứ không phải độ dài của dãy số.

Một hiểu lầm khác là xem việc cho đi như một khoản đầu tư để đòi quả báo. Cho hôm nay, mong tuần sau trúng hợp đồng. Tâm ấy vẫn còn tính toán, vẫn còn treo một sợi dây kéo đồng tiền quay về. Cho mà còn cầm đầu dây thì chưa hẳn là cho.

Quan sát tâm ngay khoảnh khắc trao đi

Đây là chỗ thực hành trở nên tinh tế. Lần tới khi chuẩn bị chia sẻ một thứ gì đó, dù là một bữa ăn hay một khoản tiền nhỏ, thử chậm lại một chút để quan sát ba thời điểm.

Trước khi cho, tâm có hoan hỷ không, hay có một chút tiếc nuối len vào. Trong khi cho, tay có mở thật sự không, hay vẫn còn nắm lại nửa chừng. Sau khi cho, tâm có nhẹ không, hay bắt đầu đếm xem người kia có biết ơn đủ hay chưa.

Không cần phán xét mình. Thấy được sự bủn xỉn đang co lại hay sự hoan hỷ đang lan ra, đó đã là một bước của chánh niệm giữa đời sống kinh tế.

Câu hỏi để tự quan sát: trong tháng vừa qua, đồng tiền nào đã đem lại cho quý vị niềm vui lâu nhất, đồng tiền giữ lại hay đồng tiền đã trao đi?

Nhưng nếu một hộp bánh đã đáng quý, vậy còn một miếng cơm, thậm chí miếng cơm cuối cùng thì sao? Trong Kinh Phật Thuyết Như Vậy, Đức Phật nói một câu khiến nhiều người phải dừng lại suy nghĩ về giá trị của việc chia sẻ dù chỉ còn rất ít. Đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Đồng tiền được chia sẻ dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về đồng tiền được chia sẻ

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 38: Niềm vui từ một đồng tiền được chia sẻ. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.