Có một người vừa trả xong khoản vay mua nhà sau mười lăm năm. Ngày tất toán, ngân hàng gửi một tin nhắn ngắn gọn: hợp đồng đã kết thúc. Đáng lẽ phải ăn mừng, vậy mà tối đó người ấy lại nằm trằn trọc. Không phải vì tiền. Mà vì chợt nhớ có một năm đã ký một biên bản nghiệm thu không đúng sự thật, chỉ để kịp có tiền trả góp hằng tháng.

Căn nhà thì đã sạch nợ. Còn lòng thì chưa.

Câu chuyện nhỏ ấy chạm đúng vào một bài kinh mà Đức Phật dạy cho một trong những cư sĩ giàu có nhất thành Sāvatthī. Bài kinh nói về bốn loại hạnh phúc của người sống đời gia đình, và cách Ngài xếp hạng chúng có thể khiến nhiều người phải nghĩ lại về chữ đủ.

Bốn loại hạnh phúc trong Kinh Ānaṇya

Trong Tăng Chi Bộ, bài kinh AN 4.62 được gọi là Kinh Ānaṇya, nghĩa là Kinh Không Nợ. Người nghe là ông Anāthapiṇḍika, tức Cấp Cô Độc, vị đại thí chủ đã dâng tinh xá Jetavana. Đức Phật nói với ông rằng có bốn loại hạnh phúc mà người cư sĩ hưởng dụng dục lạc có thể đạt được, tùy thời, tùy dịp.

Thứ nhất là atthisukha, niềm vui vì có. Một người có tài sản do tinh cần nỗ lực mà có, bằng sức đôi tay, bằng mồ hôi, đúng pháp. Nghĩ đến điều ấy, người ấy cảm thấy an vui. Giống như cảm giác của một người lái xe thấy bình xăng đầy: chưa cần đi đâu, chỉ biết là có, đã thấy nhẹ người.

Thứ hai là bhogasukha, niềm vui vì được dùng. Có của mà biết hưởng dụng và làm các việc phước thiện. Bởi có những người tài khoản rất dày, nhưng mỗi lần định tiêu một khoản cho bản thân thì cảm giác như đang phản bội tổ tiên.

Thứ ba là ānaṇyasukha, niềm vui vì không nợ ai, dù ít hay nhiều. Ai từng nghe chuông điện thoại reo mà tim đập nhanh vì sợ người đòi nợ, sẽ hiểu ngay niềm vui này quý đến mức nào.

Thứ tư là anavajjasukha, niềm vui vì không có lỗi đáng chê. Người đệ tử của bậc Thánh có thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp không đáng chê trách, và nghĩ đến điều ấy thì an vui.

Một phần mười sáu: phép so sánh khiến người ta giật mình

Đến cuối bài kinh, Đức Phật nói một ý rất mạnh, đại ý: ba niềm vui đầu không bằng một phần mười sáu của niềm vui không lỗi lầm.

Một phần mười sáu là cách nói quen thuộc thời đó để chỉ một phần rất nhỏ. Nếu đem bốn niềm vui này lên một bảng cân đối, thì cả khối tài sản, cả niềm vui tiêu xài, cả cái nhẹ nhõm vì hết nợ cộng lại, vẫn chỉ như tiền lẻ so với một tấm lòng không có gì phải giấu.

Điều thú vị là Đức Phật nói câu này với một người cực kỳ giàu. Ngài nói với người có đủ cả ba niềm vui đầu, như một lời nhắc rằng tầng cao nhất của hạnh phúc không nằm trong kho.

Anavajja: niềm vui của người không phải nhớ hai phiên bản

Chữ avajja nghĩa là điều đáng chê, điều có lỗi. Thêm tiền tố phủ định, anavajja là không có gì đáng chê.

Người xưa có câu, đại ý: kẻ nói dối cần một trí nhớ rất tốt. Ai từng làm hai bộ sổ sách đều biết, cái mệt nhất không phải là con số, mà là phải nhớ đã nói gì với ai. Người sống không lỗi lầm thì nhẹ hơn hẳn: chỉ có một phiên bản sự thật, không cần cập nhật, không cần sao lưu.

Ở một bài kinh khác trong Tăng Chi Bộ, Đức Phật dạy rằng giới trong sạch đưa đến không hối hận, không hối hận đưa đến hân hoan, hân hoan đưa đến hỷ, rồi an tịnh, rồi định. Nghĩa là niềm vui không lỗi lầm không chỉ dễ chịu, mà còn là mảnh đất cho thiền tập.

Một hiểu lầm: phải chọn giữa tiền và đạo đức?

Có người nghe đến đây sẽ kết luận: vậy thì cứ nghèo cho chắc, khỏi lo lỗi lầm. Đó không phải ý kinh. Đức Phật gọi cả bốn đều là hạnh phúc của người cư sĩ. Ngài không bác bỏ ba niềm vui đầu; Ngài chỉ đặt chúng vào đúng chỗ.

Có thể hình dung như một ngôi nhà bốn tầng. Ba tầng dưới là có của, dùng của, không nợ. Tầng trên cùng là không lỗi lầm. Xây ba tầng dưới thật cao mà mái dột thì mưa xuống vẫn ướt hết. Còn khi mái đã kín, những tầng dưới mới thật sự là nơi để ở. Đây là một cách hiểu ứng dụng từ tinh thần bài kinh, không phải hình ảnh có trong kinh.

Quan sát tâm: niềm vui nào đang có mặt

Cuối ngày, thử dành vài phút ngồi yên. Nhớ lại hôm nay niềm vui nào đã có mặt: vui vì có, vui vì dùng, vui vì không nợ, hay vui vì không có gì phải giấu.

Rồi để ý thân. Khi nhớ đến một việc làm trong sạch, ngực thường mở ra, hơi thở dài hơn. Khi nhớ đến một việc mình biết là không ổn, vai có thể hơi co, hơi thở ngắn lại. Chỉ cần thấy rằng cảm thọ ấy sinh lên rồi diệt đi, và thấy rõ nhân nào đang nuôi nó.

Câu hỏi để tự quan sát hôm nay: trong bốn niềm vui ấy, niềm vui nào đang chiếm nhiều thời gian suy nghĩ nhất, và loại nào thật sự giúp quý vị ngủ ngon?

Niềm vui đầu tiên, vui vì có, đi kèm một điều kiện mà rất nhiều người đọc lướt qua: tài sản ấy phải do tinh cần, mồ hôi và phương tiện đúng pháp mà có. Vì sao Đức Phật nhấn mạnh như vậy, và đồng tiền chân chính có giá trị gì mà đồng tiền chỉ cần có là được không thể có? Đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Bốn loại hạnh phúc dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về bốn loại hạnh phúc

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 02: Bốn loại hạnh phúc: Vì sao có tiền vẫn chưa đủ? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.