Ở ngân hàng có những chiếc máy đếm tiền rất nhạy. Chỉ cần một tờ tiền giả lọt vào, máy kêu bíp và dừng lại ngay. Nhưng cho đến nay chưa có chiếc máy nào kêu bíp khi gặp một tờ tiền thật được kiếm bằng một cách giả.

Chiếc máy chỉ kiểm được tờ giấy. Còn con đường tờ giấy đi qua thì phải nhờ đến một bộ máy khác, nằm trong lòng người giữ nó.

Thời nay người ta hay hỏi nhau: tháng này kiếm được bao nhiêu? Rất ít ai hỏi: tháng này kiếm bằng cách nào? Trong khi đó, khi nói về đồng tiền chân chính, Đức Phật lại dành nhiều chữ nhất cho câu hỏi thứ hai.

Năm chữ mô tả đồng tiền chân chính

Trong Kinh Ānaṇya, AN 4.62, khi dạy ông Anāthapiṇḍika về niềm vui vì có tài sản, Đức Phật không chỉ nói có tài sản. Ngài mô tả tài sản ấy bằng một chuỗi chữ rất kỹ.

Chữ thứ nhất là uṭṭhānaviriyādhigata, đạt được nhờ sự đứng dậy và nỗ lực. Chữ uṭṭhāna gốc nghĩa là đứng lên, tức là không nằm chờ vận may gõ cửa.

Chữ thứ hai là bāhābalaparicita, tích lũy bằng sức mạnh đôi cánh tay. Thời đó phần lớn là lao động chân tay. Ngày nay, áp dụng tinh thần ấy, sức đôi tay của một kế toán là mười ngón gõ bàn phím, của một kỹ sư là những bản vẽ thức khuya, của một người bán hàng là đôi chân đi gặp khách.

Chữ thứ ba là sedāvakkhitta, đổ mồ hôi mà có. Hình ảnh rất cụ thể: giọt mồ hôi rơi xuống trước khi đồng tiền rơi vào tay.

Hai chữ cuối là dhammika và dhammaladdha: đúng pháp, và thu được một cách đúng pháp. Ba chữ đầu nói về công sức. Hai chữ sau nói về sự trong sạch. Thiếu công sức thì chưa đủ, mà có công sức nhưng thiếu sự trong sạch cũng chưa đủ. Một người cày ngày cày đêm để lừa người khác thì rõ ràng là rất tinh cần, chỉ có điều tinh cần nhầm hướng.

Giá trị thứ nhất: một niềm vui không phải đi mượn

Kinh nói người có tài sản như thế, khi nghĩ rằng mình có tài sản do nỗ lực và đúng pháp mà có, thì sinh khởi an vui. Đó là atthisukha.

Để ý chữ nghĩ đến. Niềm vui ấy không đến từ việc ngắm số dư, mà đến từ việc nhớ lại hành trình. Thử hình dung một chị bán xôi đầu ngõ, hai mươi năm dậy từ ba giờ sáng, nuôi hai con học xong đại học. Số tiền ấy có thể không lớn, nhưng mỗi khi nhớ lại, chị có thể ngẩng đầu. Còn một người kiếm được món lớn nhờ một mánh khóe, mỗi lần nhớ lại thì phải lảng sang chuyện khác, như người cầm một món quà mà không dám mở ra trước mặt ai.

Hai người cùng có tiền. Chỉ một người có atthisukha trọn vẹn.

Giá trị thứ hai: đồng tiền dùng được trọn vẹn

Trong cùng bài kinh, niềm vui kế tiếp là hưởng dụng tài sản và làm việc phước. Có thể suy ra một điều rất thực tế: đồng tiền sạch là đồng tiền tiêu được mà không phải nhìn trước ngó sau.

Mua cho cha mẹ một món quà, lòng thấy ấm. Góp vào một việc thiện, tâm thấy mở. Còn đồng tiền không trong sạch thì giống một chiếc áo đẹp nhưng có vết bẩn ở lưng: mặc vào lúc nào cũng phải nhớ đừng quay lưng về phía người khác.

Đây là phần suy luận từ mạch kinh, không phải câu chữ trong kinh. Nhưng ai từng tiêu một đồng tiền mình không thật sự yên tâm về nguồn gốc, chắc sẽ thấy suy luận ấy không xa sự thật.

Một hiểu lầm: chân chính có phải là phải cực khổ?

Nghe đến mồ hôi và sức đôi tay, có người kết luận rằng kiếm tiền càng vất vả càng chân chính, còn kiếm được dễ dàng thì hẳn là có vấn đề. Không hẳn vậy. Đức Phật không đề cao sự khổ sở tự thân. Một người giỏi nghề, làm việc thông minh, phục vụ khách hàng tốt nên thu nhập cao vẫn là đồng tiền chân chính, vì đằng sau nó là nhiều năm rèn luyện, và cách kiếm là đúng pháp.

Ngược lại, có người rất vất vả nhưng sự vất vả ấy dùng để gian lận. Mồ hôi không tẩy được chữ phi pháp. Cũng cần phân biệt đúng pháp với chỉ là hợp pháp: có những cách kiếm tiền không vi phạm luật nào, nhưng vẫn gây hại cho người khác và làm tâm mình co lại.

Quan sát tâm lúc nhận tiền

Một bài tập nhỏ cho tuần này: mỗi khi nhận một khoản tiền, dù là lương, tiền hàng hay một khoản hoa hồng, dừng lại một hơi thở. Quan sát cảm giác vừa khởi lên. Có thể là một niềm vui mở rộng, nhẹ nhàng. Cũng có thể là một chút gợn rất nhỏ ở đâu đó trong ngực.

Đừng vội gạt chút gợn ấy đi. Đó có thể là tiếng kêu bíp của chiếc máy bên trong. Chỉ cần biết rõ cảm thọ ấy đang có mặt, rồi thấy nó thay đổi. Chánh niệm không bắt ai phải xấu hổ; chánh niệm chỉ giúp không tự lừa mình.

Câu hỏi để tự quan sát: nếu phải kể cho con cháu nghe về cách đã kiếm ra đồng tiền đầu tiên mua căn nhà đang ở, quý vị sẽ kể trọn vẹn, hay sẽ phải lược bớt vài đoạn?

Tài sản đúng pháp, theo Đức Phật, là điều khả ái nhưng khó đạt được ở đời. Và nó chỉ là một trong bốn điều mà ai cũng mong cầu. Ba điều còn lại là gì, và làm sao để đạt được chúng mà không chỉ dựa vào khấn nguyện? Đó là nội dung tập tiếp theo: bốn mong cầu của người cư sĩ.

Tóm lại: Đồng tiền chân chính dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về đồng tiền chân chính

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 03: Đồng tiền chân chính có giá trị gì? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.