Một người vừa mua được chiếc xe mơ ước sau mười năm dành dụm. Đêm đầu tiên anh mất ngủ, nhưng không phải vì vui. Cứ mười lăm phút anh lại vén rèm nhìn xuống sân, xem xe còn đó không, có con mèo nào đang nằm ngủ trên nắp capo không. Chiếc xe được mua để chở anh đi khắp nơi. Vậy mà đêm ấy, chính chiếc xe giữ chặt anh bên cửa sổ.

Câu chuyện nghe buồn cười, nhưng nó đặt ra một câu hỏi nghiêm túc. Người cư sĩ có thể giàu mà không tham đắm được không, hay đó chỉ là một câu nói đẹp để treo trên tường phòng khách, ngay cạnh tấm lịch của ngân hàng?

Giàu mà không tham đắm: câu hỏi từ trưởng làng Rāsiya

Trong Tương Ưng Bộ, phẩm Thôn Trưởng, bài kinh SN 42.12 kể về trưởng làng Rāsiya đến hỏi Đức Phật. Ông nghe đồn rằng Sa-môn Gotama chê bai mọi lối sống khổ hạnh. Đức Phật cho biết lời đồn ấy không nói đúng về Ngài, rồi trình bày hai cực đoan cần tránh: một bên là đắm chìm trong dục lạc, một bên là tự hành hạ thân xác. Con đường ở giữa là Trung đạo.

Điều thú vị là sau đó Đức Phật không dừng lại ở lý thuyết. Ngài phân tích rất cụ thể những người sống đời hưởng dục, gọi là kāmabhogī, tức là những người có gia đình, có tài sản, có nhu cầu hưởng thụ như mọi người bình thường.

Một bảng chấm điểm không dành cho số dư

Đức Phật xếp những người hưởng dục thành nhiều hạng, dựa trên vài câu hỏi rất đơn giản. Tài sản được tìm bằng cách đúng pháp hay phi pháp, có dùng bạo lực hay không? Có tài sản rồi, người ấy có làm cho chính mình được an vui, no đủ không? Có chia sẻ và làm việc phước không?

Quý vị để ý, trong danh sách ấy không có câu hỏi nào về con số. Không ai được cộng điểm vì có ba căn hộ, cũng không ai bị trừ điểm vì đi xe máy cũ. Nếu ngân hàng chấm điểm tín dụng theo kiểu này, chắc nhiều tỷ phú phải đi học lại từ lớp vỡ lòng.

Và hạng người cao nhất được mô tả thêm một phẩm chất nữa, chính là trọng tâm của tập hôm nay. Người ấy hưởng dụng tài sản mà không bị trói buộc, không say mê, không chìm đắm, thấy được sự nguy hiểm, và có trí tuệ về lối thoát.

Năm chữ Pāli của sự tự do

Chữ thứ nhất là agathita, không bị buộc chặt, giống sợi dây đã được tháo nút. Chữ thứ hai là amucchita, không mê mẩn đến mức quên mình. Chữ thứ ba là anajjhopanna, không bị nuốt trọn, không lao đầu vào như cá cắn câu.

Chữ thứ tư là ādīnavadassāvī, người thấy rõ nguy hiểm. Tài sản có vị ngọt thật, nhưng cũng có mặt trái: lo giữ, sợ mất, ganh đua, so bì. Chữ thứ năm là nissaraṇapañña, có tuệ về lối ra, biết rằng hạnh phúc sâu nhất không nằm trong vật sở hữu.

Có một hình ảnh rất đời thường. Một chị mua được chiếc túi hiệu đắt tiền. Hôm ấy trời đổ mưa, chị cởi áo khoác bọc chiếc túi, ôm vào lòng, còn đầu tóc thì ướt sũng. Nhìn cảnh ấy, khó biết ai đang phục vụ ai.

Người giàu mà không tham đắm thì khác. Họ vẫn dùng túi đẹp, xe tốt, nhà rộng. Nhưng khi trời mưa, họ che đầu trước. Đồ vật là để phục vụ đời sống, không phải đời sống đi phục vụ đồ vật.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe chữ không tham đắm liền hiểu thành không được thích gì cả, phải tỏ ra lạnh nhạt với tiền, ăn ngon cũng không dám khen. Kinh không dạy như vậy. Trong chính bài kinh này, người có của mà không làm cho mình an vui bị xếp ở hạng thấp. Hưởng dụng chính đáng không phải là lỗi.

Cũng có kiểu thanh cao trình diễn: miệng nói tiền bạc là phù du, nhưng đêm nào cũng mở điện thoại xem giá vàng trước khi ngủ. Không tham đắm không nằm ở lời tuyên bố, mà ở chỗ khi mất đi một thứ, tâm có bị kéo đổ theo hay không.

Từ nguyên tắc này, người cư sĩ có thể tự rút ra một phép thử. Đây là ứng dụng, không phải điều kinh ghi: thử nhịn một món mình rất thích trong vài ngày, rồi quan sát xem tâm chỉ hơi tiếc, hay bứt rứt như mất một phần thân thể.

Quan sát tâm ngay trong lúc tận hưởng

Bài thực hành hôm nay không đòi hỏi từ bỏ gì. Lần tới khi đang tận hưởng một thứ mình yêu thích, một bữa ăn ngon, một chuyến đi, một món đồ mới, hãy nhận biết cảm thọ dễ chịu đang có mặt. Rồi tinh ý thêm một chút: ngay sau cảm giác dễ chịu ấy, có một ý muốn giữ lại, muốn thêm nữa, hay sợ nó hết không?

Khoảnh khắc thấy được lằn ranh giữa thưởng thức và bám víu chính là lúc chánh niệm làm việc. Vị ngọt vẫn còn, nhưng sợi dây đã lỏng ra. Đó là lúc sự tự do trở thành một trải nghiệm thật, chứ không chỉ là một khẩu hiệu.

Câu hỏi để tự quan sát: trong những thứ mình đang sở hữu, thứ nào mà nếu mất ngay hôm nay, mười giây đầu tiên tâm sẽ phản ứng dữ dội nhất? Thứ đó có lẽ đang sở hữu mình nhiều hơn mình tưởng.

Nhưng còn một điều lạ nữa. Nhiều người dốc sức đạt được điều mong muốn, rồi chỉ vài tuần sau niềm vui đã nhạt, và một mong muốn mới lại xuất hiện. Vì sao có được rồi vẫn chưa hết khổ? Kinh Đại Khổ Uẩn sẽ chỉ ra vị ngọt, nguy hiểm và lối thoát của dục lạc trong tập tiếp theo.

Tóm lại: Giàu mà không tham đắm dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về giàu mà không tham đắm

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 44: Giàu mà không tham đắm: Có thực sự làm được? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.