Hai giờ sáng, cả nhà đã ngủ say, chỉ còn một ánh sáng xanh hắt lên từ màn hình điện thoại. Một nhà đầu tư cá nhân nằm nghiêng, ngón tay kéo lên kéo xuống bảng giá của thị trường bên kia địa cầu. Sàn trong nước đóng cửa từ chiều, nhưng trong tâm anh, thị trường chưa bao giờ đóng cửa.

Hôm qua cổ phiếu tăng, anh mời cả phòng trà sữa. Hôm nay giảm, anh trả lời tin nhắn của vợ bằng đúng một chữ. Lãi thì vui, lỗ thì mất ngủ, và cứ thế, tâm trạng của một con người được định giá theo từng phiên giao dịch.

Câu hỏi đặt ra là: rốt cuộc ai đang điều khiển ai, người cầm điện thoại hay những con số nhấp nháy trên đó?

Lỗ thì mất ngủ: tám pháp thế gian trong AN 8.6

Trong AN 8.6, Kinh Lokadhamma, Đức Phật dạy rằng có tám pháp thế gian xoay vần cùng thế gian, và thế gian cũng xoay vần theo tám pháp ấy. Đó là được và mất, danh và vô danh, chê và khen, vui và khổ. Trong tiếng Pāli là lābha và alābha, yasa và ayasa, nindā và pasaṃsā, sukha và dukkha.

Điều đáng chú ý là Đức Phật không nói người tu sẽ không gặp tám pháp này. Ngài nói cả phàm phu lẫn Thánh đệ tử đều gặp. Lãi lỗ đến với tất cả. Chỉ có cách đón nhận là khác.

Nghe đến đây có người thở phào: vậy là bậc Thánh cũng có lúc bị lỗ. Đúng, nhưng có lẽ các vị không ôm điện thoại lúc hai giờ sáng.

Phàm phu và Thánh đệ tử khác nhau ở đâu?

Kinh phân tích rằng khi được lợi, người phàm phu chưa học không suy xét rằng cái lợi này vô thường, khổ, chịu sự biến hoại. Không thấy như vậy nên cái lợi xâm chiếm tâm. Đến khi mất, cái mất cũng xâm chiếm tâm. Người ấy đón chào cái được, chống đối cái mất, và cứ thế bị cuốn đi giữa ưa và ghét.

Còn vị Thánh đệ tử đã học thì khi được lợi, biết rõ cái lợi này vô thường, khổ, biến hoại. Khi mất cũng biết rõ như vậy. Vì thấy rõ, tâm không bị chiếm giữ. Không hân hoan quá đà khi được, không sầu muộn khi mất.

Chữ then chốt là pariyādāya tiṭṭhati, chiếm giữ, bao trùm tâm. Cái nguy không nằm ở việc có lãi hay lỗ, mà nằm ở chỗ lãi lỗ chiếm luôn quyền điều hành tâm.

Thị trường như một ông sếp khó tính

Hãy hình dung một người làm việc cho một ông sếp kỳ lạ. Sáng ông khen, chiều ông chê. Thứ hai thưởng, thứ ba phạt. Không báo trước, không giải thích lý do. Chắc không ai chịu nổi quá ba tháng.

Vậy mà nhiều người lại tự nguyện làm việc cho đúng một ông sếp như thế, có tên là bảng giá, không nghỉ phép, không có ngày lễ, làm việc cả trong giấc mơ. Lương thì không có, chỉ có cảm xúc lên xuống như tàu lượn.

Cần nói rõ: những ví dụ về chứng khoán, tiền mã hóa hay doanh số là ứng dụng từ nguyên tắc của AN 8.6, không phải lời khuyên đầu tư và cũng không phải điều kinh nói trực tiếp. Kinh chỉ dạy về được mất, khen chê, danh tiếng, vui khổ, nhưng những điều đó hiện diện rất rõ trong đời sống kinh tế ngày nay.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe về tám pháp thế gian rồi nghĩ: vậy thì cứ thờ ơ, lãi lỗ gì cũng mặc. Đó không phải tinh thần bài kinh. Người cư sĩ vẫn cần quản lý rủi ro, vẫn cần học hỏi từ thất bại, như các tập trước đã bàn về bảo vệ tài sản và sống cân bằng. Không bị chi phối không có nghĩa là vô trách nhiệm.

Sự khác biệt nằm ở chỗ: quyết định được đưa ra từ trí tuệ, không phải từ cơn hoảng loạn hay cơn hưng phấn. Người bị cảm xúc điều khiển thường bán khi sợ, mua khi tham. Người thấy rõ thì có một khoảng lặng giữa con số và phản ứng.

Quan sát thọ khi bảng giá đổi màu

Đây là chỗ Vipassanā trở nên rất thực tế. Trong MN 10, Kinh Niệm Xứ, phần quán thọ dạy nhận biết lạc thọ là lạc thọ, khổ thọ là khổ thọ, không khổ không lạc là không khổ không lạc.

Lần tới khi nhìn thấy con số xanh hay đỏ, thử dừng lại một nhịp. Thấy màu xanh, có một cảm giác dễ chịu lan trong ngực: biết đây là lạc thọ. Thấy màu đỏ, bụng hơi thắt lại: biết đây là khổ thọ. Rồi quan sát nó thay đổi, mạnh lên, yếu đi, biến mất. Cảm thọ ấy không phải là mình, chỉ là một hiện tượng sinh rồi diệt.

Khi thấy được thọ, tâm không còn bị kéo thẳng từ con số sang hành động. Giấc ngủ cũng có cơ hội quay về.

Câu hỏi để tự quan sát: trong tuần qua, quý vị đã giao bao nhiêu phần tâm trạng của mình cho những con số không biết tên quý vị?

Nhưng ngay cả khi không bị lãi lỗ cuốn đi, vẫn còn một câu hỏi khó hơn: có thể giàu mà không tham đắm không? Trong Kinh Rāsiya, Đức Phật phân tích mười hạng người hưởng thụ dục lạc, và chỉ ra người thứ mười đáng tán thán nhất. Đó là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Lỗ thì mất ngủ dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về lỗ thì mất ngủ

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 43: Lãi thì vui, lỗ thì mất ngủ: Tâm bị thị trường điều khiển? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.