Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ bốn mươi bảy trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Ba cửa Đâu Suất.

Hãy tưởng tượng một người đến trước cổng một ngôi chùa.

Trên cổng có ba câu hỏi.

Câu thứ nhất: Đi tìm tự tánh, vậy tự tánh ở đâu?

Câu thứ hai: Nếu thấy được tự tánh thì thoát sinh tử, vậy lúc sống chết đến, làm sao thoát?

Câu thứ ba: Nếu thoát sinh tử, vậy đi về đâu?

Nghe qua, giống một cuộc phỏng vấn tuyển sinh.

Vòng một kiểm tra kiến thức.

Vòng hai kiểm tra khả năng ứng dụng.

Vòng ba kiểm tra định hướng tương lai.

Nếu đây là một công ty, bộ phận nhân sự có thể thông báo:

Ứng viên phải vượt qua ba vòng.

Không có câu hỏi trắc nghiệm.

Không có đáp án mẫu.

Không được sử dụng tài liệu.

Không được nhờ trí tuệ nhân tạo trả lời hộ.

Và đặc biệt, không được trả lời bằng một câu nghe rất sâu sắc nhưng không hiểu mình đang nói gì.

Ba câu hỏi ấy không nhằm đánh đố người học.

Chúng đặt ra những vấn đề cốt lõi về tự ngã, sinh tử và giải thoát.

Khi nói thấy tánh, điều gì thực sự được thấy? Khi nói thoát sinh tử, điều gì được đoạn tận? Và khi hỏi đi về đâu, liệu câu hỏi ấy có đang giả định một bản ngã thường hằng?

PHẦN 1 Công án: Ba cửa ải của Thiền sư Đâu Suất

Trong Vô Môn Quan, công án thứ bốn mươi bảy ghi lại ba câu hỏi của Thiền sư Đâu Suất Tùng Duyệt.

Câu thứ nhất:

撥草參玄只圖見性，即今上人性在甚處。

Vạch cỏ tìm huyền chỉ mong thấy tánh. Vậy ngay lúc này, tánh của thượng nhân ở đâu?

Câu thứ hai:

識得自性方脫生死，眼光落地時作麼生脫。

Nhận biết tự tánh mới thoát sinh tử. Khi ánh mắt rơi xuống đất, tức lúc mạng sống kết thúc, làm sao thoát?

Câu thứ ba:

脫得生死便知去處，四大分離向甚處去。

Thoát được sinh tử thì biết chỗ đi. Khi bốn đại phân ly, đi về đâu?

Ba câu hỏi được gọi là ba cửa ải.

Trong truyền thống Thiền tông, chúng có thể được dùng để thử thách sự hiểu biết và kinh nghiệm tu tập.

Nhưng cần phân biệt rõ: đây là công án thuộc văn học Thiền tông, không phải một bài kinh Pāli.

Đặc biệt, thuật ngữ tự tánh trong Thiền tông không nên được đồng nhất một cách đơn giản với một linh hồn bất biến.

PHẦN 2 Cửa thứ nhất: Tự tánh ở đâu?

Câu hỏi đầu tiên là:

Đi tìm tự tánh.

Vậy tự tánh ở đâu?

Trong đời sống, con người thường muốn tìm một bản chất thật sự của mình.

Một cái tôi sâu kín.

Một con người nguyên bản.

Một bản ngã không thay đổi.

Có người nghĩ:

Nếu tìm được con người thật, mọi vấn đề sẽ được giải quyết.

Nhưng trong Kinh tạng Pāli, Đức Phật hướng dẫn quán sát năm uẩn.

Rūpa — sắc.

Vedanā — thọ.

Saññā — tưởng.

Saṅkhārā — hành.

Viññāṇa — thức.

Trong SN 22.59, Kinh Anattalakkhaṇa, Ngài dạy rằng năm uẩn không phải tự ngã.

Điều này không có nghĩa phủ nhận mọi kinh nghiệm.

Mà là không xem những hiện tượng thân tâm là một bản ngã thường hằng.

PHẦN 3 Khi tìm bản ngã như tìm một món đồ thất lạc

Có người mất chìa khóa.

Có thể tìm trong túi.

Trong ngăn kéo.

Trên bàn.

Trong xe.

Có người mất điện thoại.

Có thể gọi vào số điện thoại để tìm.

Nhưng khi hỏi cái tôi thật sự nằm ở đâu, vấn đề không đơn giản như vậy.

Nếu tìm trong thân thể, thân thể thay đổi.

Nếu tìm trong cảm xúc, cảm xúc thay đổi.

Nếu tìm trong suy nghĩ, suy nghĩ thay đổi.

Nếu tìm trong ký ức, ký ức cũng có thể thay đổi.

Nếu tìm trong ý thức, ý thức sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Có người sẽ nói:

Vậy phải tìm sâu hơn.

Nhưng sâu đến đâu?

Nếu có ứng dụng tìm bản ngã, có lẽ màn hình sẽ hiện:

Đang quét năm uẩn.

Không phát hiện thực thể bất biến.

Vui lòng kiểm tra lại giả định ban đầu.

Đây là lúc giáo lý vô ngã trở nên quan trọng.

Không phải để tạo thêm một bí ẩn.

Mà để quán sát những gì đang thực sự sinh khởi và thay đổi.

Giải thoát không phải tìm ra một cái tôi bất biến để bảo vệ trước sinh tử.

PHẦN 4 Yoniso manasikāra — tác ý như lý

Trong Pāli, yoniso manasikāra là tác ý như lý.

Trong MN 2, Kinh Sabbāsava, Đức Phật phân biệt tác ý như lý và tác ý không như lý.

Tác ý không như lý có thể dẫn đến những câu hỏi khiến tà kiến phát triển.

Chẳng hạn, những suy đoán về bản ngã trong quá khứ, hiện tại và tương lai.

Ngược lại, tác ý như lý hướng đến việc nhận biết khổ.

Nguyên nhân của khổ.

Sự đoạn tận khổ.

Con đường đưa đến đoạn tận khổ.

Đây là một điểm rất quan trọng.

Không phải mọi câu hỏi triết học đều có giá trị giải thoát như nhau.

Có câu hỏi khiến tâm sáng rõ.

Có câu hỏi khiến tâm tiếp tục phóng diễn.

Có câu hỏi giúp nhận biết tham ái.

Có câu hỏi chỉ làm tăng thêm sự chấp thủ vào quan điểm.

Vì vậy, khi đối diện với câu hỏi tự tánh ở đâu, cần xem xét liệu cách tìm kiếm ấy có giúp đoạn tận khổ hay không.

PHẦN 5 Cửa thứ hai: Khi chết đến, làm sao thoát?

Câu hỏi thứ hai của Đâu Suất rất trực tiếp.

Nếu đã nhận biết tự tánh và thoát sinh tử, vậy khi mạng sống kết thúc, làm sao thoát?

Đây là một câu hỏi liên quan đến sinh tử.

Trong Pāli, jāti là sinh.

Jarā là già.

Maraṇa là chết.

Trong SN 12.2, Kinh Vibhaṅga, Đức Phật trình bày các chi phần của duyên khởi.

Avijjāpaccayā saṅkhārā.

Do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi.

Và trong chuỗi duyên khởi:

Bhavapaccayā jāti.

Do hữu làm duyên, sinh sinh khởi.

Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ.

Do sinh làm duyên, già chết sinh khởi.

Điều này cho thấy sinh tử được trình bày trong mối quan hệ duyên khởi.

Không phải như một sự kiện hoàn toàn tách rời những điều kiện khác.

PHẦN 6 Thoát sinh tử không phải một kỹ thuật né tránh cái chết

Có người nghe nói giải thoát sinh tử rồi nghĩ:

Vậy người giác ngộ sẽ không chết?

Nhưng trong lịch sử Phật giáo, Đức Phật vẫn trải qua sự chấm dứt của đời sống thân thể.

Trong DN 16, Kinh Mahāparinibbāna, sự kiện Đức Phật nhập Parinibbāna được ghi lại.

Vì vậy, không nên hiểu giải thoát là làm cho thân thể hiện tại trở nên bất tử theo nghĩa vật lý.

Trong Nikāya, giải thoát liên quan đến sự đoạn tận vô minh, tham ái và những nguyên nhân đưa đến tái sinh.

Một người có thể muốn tránh già.

Tránh bệnh.

Tránh chết.

Nhưng thân thể hữu vi vẫn chịu sự biến đổi.

Điều cần được nhận biết không chỉ là sự sợ hãi trước cái chết.

Mà còn là tham ái và chấp thủ khiến khổ tiếp tục sinh khởi.

PHẦN 7 Cửa thứ ba: Khi bốn đại phân ly, đi về đâu?

Câu hỏi thứ ba là:

Khi bốn đại phân ly, đi về đâu?

Trong Pāli, bốn đại được gọi là mahābhūta.

Pathavī-dhātu — địa đại.

Āpo-dhātu — thủy đại.

Tejo-dhātu — hỏa đại.

Vāyo-dhātu — phong đại.

Trong MN 28, Kinh Mahāhatthipadopama, các đại được trình bày như những yếu tố cần quán sát.

Thân thể không phải một thực thể bất biến.

Nó phụ thuộc vào các điều kiện.

Khi các điều kiện thay đổi, thân thể cũng thay đổi.

Nhưng câu hỏi đi về đâu có thể hàm chứa một giả định.

Rằng có một cái tôi cố định rời khỏi thân thể và di chuyển đến một địa điểm nào đó.

Trong Nikāya, cần thận trọng với giả định ấy.

Giáo lý vô ngã không ủng hộ quan niệm về một linh hồn thường hằng, bất biến, di chuyển nguyên vẹn từ đời này sang đời khác.

Đồng thời, Đức Phật cũng không đồng nhất vô ngã với quan điểm đoạn diệt đơn giản.

PHẦN 8 Khi câu hỏi đi về đâu trở thành một chiếc bẫy

Có người hỏi:

Sau khi một vị A-la-hán nhập Parinibbāna, vị ấy đi về đâu?

Một người khác trả lời:

Đi đến một nơi rất an lạc.

Người khác nói:

Không đi đâu cả.

Người khác lại nói:

Vừa đi vừa không đi.

Sau đó, cuộc tranh luận kéo dài.

Trong MN 72, Kinh Aggivacchagotta, Đức Phật đối thoại với du sĩ Vacchagotta về những câu hỏi liên quan đến Như Lai sau khi chết.

Ngài sử dụng ví dụ ngọn lửa đã tắt khi nhiên liệu không còn.

Không thể áp dụng đơn giản những phạm trù tồn tại, không tồn tại, vừa tồn tại vừa không tồn tại, hoặc không thuộc cả hai để mô tả Như Lai sau khi chết.

Điều này rất quan trọng.

Không phải vì Đức Phật muốn tạo ra một bí mật.

Mà vì những phạm trù ấy không thích hợp để mô tả sự giải thoát khỏi chấp thủ.

PHẦN 9 Bài thực hành: Ba câu hỏi để quan sát thân tâm

Hãy thử một bài thực hành dựa trên ba chủ đề.

Câu hỏi thứ nhất:

Điều gì đang được gọi là tôi?

Hãy quan sát thân thể.

Cảm thọ.

Suy nghĩ.

Ký ức.

Tác ý.

Nhận biết rằng các hiện tượng ấy thay đổi.

Câu hỏi thứ hai:

Điều gì đang khiến khổ sinh khởi?

Hãy quan sát tham ái.

Sự chống đối.

Sự sợ hãi.

Sự nắm giữ.

Nhận biết mối liên hệ giữa cảm thọ và phản ứng.

Câu hỏi thứ ba:

Điều gì có thể được buông bỏ ngay trong hiện tại?

Có thể là một sự oán giận.

Một mong muốn kiểm soát.

Một quan điểm cố chấp.

Một nhu cầu được công nhận.

Không cần tìm một câu trả lời huyền bí.

Không cần cố hình dung những cảnh giới sau khi chết.

Chỉ cần quan sát những điều kiện đang tạo ra khổ trong hiện tại.

PHẦN 10 Khi ba cửa không còn là ba câu đố

Trở lại công án.

Đâu Suất đưa ra ba câu hỏi.

Tự tánh ở đâu?

Khi chết đến, làm sao thoát?

Khi bốn đại phân ly, đi về đâu?

Trong truyền thống Thiền tông, ba cửa này có thể được hiểu như những thử thách đối với sự hiểu biết và kinh nghiệm tu tập.

Nhưng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, không nên biến chúng thành ba câu đố cần một mật khẩu bí mật.

Điều quan trọng là hiểu rõ vô ngã.

Hiểu rõ duyên khởi.

Hiểu rõ khổ và nguyên nhân của khổ.

Hiểu rõ con đường đưa đến đoạn tận khổ.

Giải thoát không phải tìm ra một cái tôi bất biến để bảo vệ trước sinh tử. Giải thoát là đoạn tận vô minh, tham ái và chấp thủ khiến khổ tiếp tục sinh khởi.

Một người có thể đặt nhiều câu hỏi.

Nhưng vẫn cần thực hành.

Có thể nghiên cứu nhiều học thuyết.

Nhưng vẫn cần nhận biết tâm.

Có thể suy nghĩ về cái chết.

Nhưng vẫn cần sống với chánh niệm.

Có thể nói về Niết-bàn.

Nhưng vẫn cần đoạn tận tham, sân, si.

Không cần biến ba cửa thành cuộc thi trả lời.

Không cần tìm một bản ngã bí mật.

Không cần tưởng tượng giải thoát là một chuyến đi đến địa điểm nào đó.

Không cần sử dụng những câu trả lời huyền bí để che lấp sự thiếu hiểu biết.

Điều cần thiết là thực hành Bát Chánh đạo.

Chánh kiến.

Chánh tư duy.

Chánh ngữ.

Chánh nghiệp.

Chánh mạng.

Chánh tinh tấn.

Chánh niệm.

Chánh định.

Và khi tâm bắt đầu chấp thủ vào một câu trả lời, hãy nhận biết chính sự chấp thủ ấy.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của ba cửa Đâu Suất không phải là phải trả lời thế nào để vượt qua.

Mà là:

Khi đối diện với sinh tử, liệu tâm đang tìm kiếm một bản ngã để tiếp tục nắm giữ, hay đang phát triển trí tuệ thấy rõ những điều kiện cần được đoạn tận?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ bốn mươi tám, cũng là công án cuối cùng của Vô Môn Quan: Một con đường Càn Phong — Khi tất cả chư Phật cùng đi trên một con đường, con đường ấy nằm ở đâu?

Một câu hỏi về con đường giác ngộ sẽ mở ra cuộc đối chiếu với ariya aṭṭhaṅgika magga, Bát Chánh đạo; dukkhanirodha, sự đoạn tận khổ; và ý nghĩa của con đường thực hành trong Kinh tạng Pāli.

Liệu con đường giải thoát là một nơi cần đến?

Hay là một tiến trình tu tập cần được thực hiện ngay trong đời sống?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 1 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.