Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ bốn mươi tám, cũng là công án cuối cùng trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Một con đường Càn Phong.

Có một vị tăng hỏi Thiền sư Càn Phong:

Mười phương chư Phật cùng đi trên một con đường. Vậy con đường ấy bắt đầu từ đâu?

Nghe qua, câu hỏi rất hợp thời đại.

Nếu tất cả chư Phật cùng đi một con đường, chắc chắn phải có bản đồ.

Nếu có bản đồ, phải có điểm xuất phát.

Nếu có điểm xuất phát, phải có điểm đến.

Và nếu có điểm đến, tốt nhất nên có mã QR để mọi người quét cho thuận tiện.

Nhưng Thiền sư Càn Phong không đưa ra bản đồ.

Ngài chỉ cầm cây gậy lên, vạch một đường rồi nói:

Ở đây!

Một vị tăng khác đem câu chuyện hỏi Thiền sư Vân Môn.

Vân Môn lại đáp bằng một hình ảnh hoàn toàn khác.

Một chiếc quạt nhảy lên cõi trời thứ ba mươi ba, chạm vào mũi trời Đế Thích; cá chép ở biển Đông bị đánh một gậy, mưa đổ xuống như trút.

Nghe đến đây, người mới học Phật có thể nghĩ:

Ban đầu chỉ hỏi đường.

Bây giờ xuất hiện quạt, trời Đế Thích, cá chép và mưa lớn.

Rốt cuộc đang hỏi đường giải thoát hay đang xem dự báo thời tiết?

Nhưng chính sự bất ngờ ấy khiến công án trở nên đáng suy ngẫm.

PHẦN 1 Công án cuối cùng: Một con đường không thể tìm bằng bản đồ

Trong Vô Môn Quan, công án thứ bốn mươi tám mang tên 乾峰一路 — Càn Phong Nhất Lộ.

Một vị tăng hỏi Thiền sư Càn Phong:

十方薄伽梵，一路涅槃門。未審路頭在甚麼處。

Mười phương chư Phật, cùng một con đường vào cửa Niết-bàn. Chẳng hay đầu đường ở chỗ nào?

Càn Phong cầm cây gậy, vạch một đường rồi nói:

在這裏。

Ở đây!

Vị tăng đem câu hỏi ấy đến hỏi Vân Môn.

Vân Môn đáp:

扇子𨁝跳上三十三天，築著帝釋鼻孔。東海鯉魚打一棒，雨似盆傾。

Chiếc quạt nhảy lên trời Ba Mươi Ba, chạm vào lỗ mũi Đế Thích. Cá chép ở biển Đông bị đánh một gậy, mưa đổ xuống như nước trút từ chậu.

Hai câu trả lời rất khác nhau.

Một bên chỉ một đường ngay trước mặt.

Một bên sử dụng hình ảnh vượt khỏi suy luận thông thường.

Trong truyền thống Thiền tông, những câu đáp này có thể được hiểu như phương tiện phá vỡ sự tìm kiếm bằng khái niệm.

Nhưng dưới ánh sáng Nikāya, cần giữ rõ rằng Đức Phật đã trình bày một con đường thực hành cụ thể.

Đó là Bát Chánh đạo.

PHẦN 2 Khi con người muốn tìm đường nhưng không muốn đi

Có một điều rất quen thuộc trong đời sống.

Nhiều người thích tìm hiểu phương pháp.

Nhưng không thích thực hành.

Muốn khỏe mạnh.

Tìm hiểu hàng chục chế độ ăn.

Muốn cơ thể tốt hơn.

Xem hàng trăm video tập luyện.

Muốn ngủ ngon.

Đọc rất nhiều bài viết về giấc ngủ.

Nhưng đến giờ ngủ vẫn tiếp tục xem điện thoại.

Muốn giảm căng thẳng.

Tìm hiểu thiền định.

Mua sách.

Đăng ký khóa học.

Lưu hàng chục bài giảng.

Nhưng khi ngồi xuống thực hành năm phút, tâm bắt đầu hỏi:

Có phương pháp nào nhanh hơn không?

Nếu có ứng dụng giác ngộ, chắc chắn sẽ xuất hiện câu hỏi:

Có thể nâng cấp lên phiên bản giải thoát ngay lập tức không?

Nhưng giáo pháp không phải một sản phẩm có thể mua để thay thế sự thực hành.

Biết đường khác với đi đường.

Hiểu bản đồ khác với đến nơi.

Và đọc về Niết-bàn không đồng nghĩa với chứng ngộ Niết-bàn.

PHẦN 3 Ariya Aṭṭhaṅgika Magga — con đường tám ngành

Trong Pāli, Ariya Aṭṭhaṅgika Magga là Thánh đạo tám ngành.

Trong SN 56.11, Kinh Dhammacakkappavattana, Đức Phật trình bày con đường Trung đạo đưa đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.

Con đường ấy gồm tám chi phần:

Sammā-diṭṭhi — Chánh kiến.

Sammā-saṅkappa — Chánh tư duy.

Sammā-vācā — Chánh ngữ.

Sammā-kammanta — Chánh nghiệp.

Sammā-ājīva — Chánh mạng.

Sammā-vāyāma — Chánh tinh tấn.

Sammā-sati — Chánh niệm.

Sammā-samādhi — Chánh định.

Đây không phải tám địa điểm cần đi qua.

Cũng không phải tám danh hiệu để sưu tập.

Mà là tám yếu tố cần được phát triển.

Một người không thể chỉ học thuộc tám chi phần rồi kết luận đã hoàn tất con đường.

Giống như một người thuộc tên tất cả dụng cụ tập thể dục nhưng chưa từng vận động.

Kiến thức có giá trị.

Nhưng không thể thay thế sự thực hành.

Cửa không nằm ở một địa điểm bí mật. Con đường không nằm trong một câu trả lời kỳ lạ.

PHẦN 4 Chánh kiến — nhìn đúng trước khi bước đi

Trong Pāli, sammā-diṭṭhi là Chánh kiến.

Trong MN 9, Kinh Sammādiṭṭhi, Tôn giả Sāriputta trình bày nhiều phương diện của Chánh kiến, bao gồm hiểu biết về thiện, bất thiện, các nguyên nhân và những yếu tố của duyên khởi.

Chánh kiến không chỉ là tin rằng mình đang đi đúng đường.

Mà là hiểu đúng bản chất của khổ và những điều kiện đưa đến khổ.

Một người có thể rất tự tin.

Nhưng tự tin không bảo đảm đúng.

Một người có thể nói rất hay.

Nhưng lời nói hay không bảo đảm trí tuệ.

Một người có thể theo một phương pháp nhiều năm.

Nhưng thời gian thực hành không tự động chứng minh phương pháp ấy đã được hiểu đúng.

Vì vậy, Chánh kiến là yếu tố quan trọng.

Không phải để xây dựng một quan điểm cố chấp.

Mà để định hướng sự thực hành đưa đến đoạn tận khổ.

PHẦN 5 Giới — con đường bắt đầu từ đời sống

Một số người thích nói về giác ngộ.

Nhưng không thích nói về giới.

Thích bàn về Niết-bàn.

Nhưng không thích xem xét lời nói của mình.

Thích nghiên cứu vô ngã.

Nhưng vẫn muốn thắng mọi cuộc tranh luận.

Thích nghe về tâm từ.

Nhưng lại nổi giận khi người khác không đồng ý.

Trong Bát Chánh đạo, Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng có vai trò rất quan trọng.

Giới không phải một phần trang trí của con đường.

Mà là nền tảng giúp hạn chế những hành động bất thiện.

Một người có thể ngồi thiền một giờ.

Nhưng nếu sau đó liên tục nói dối, gây tổn hại hoặc nuôi dưỡng sân hận, cần xem xét lại sự thực hành.

Trong Nikāya, con đường giải thoát không tách rời đời sống đạo đức.

PHẦN 6 Định — khi tâm không còn chạy theo mọi thứ

Trong Pāli, samādhi là định.

Chánh định được trình bày qua bốn tầng thiền trong nhiều bài kinh.

Nhưng định không phải một cuộc thi ngồi bất động.

Cũng không phải chỉ cần tạo ra cảm giác dễ chịu.

Định giúp tâm được phát triển và ổn định.

Một người có thể ngồi thiền.

Nhưng tâm liên tục nghĩ về công việc.

Về tiền bạc.

Về những lời phê bình.

Về kế hoạch ngày mai.

Về một tin nhắn chưa được trả lời.

Có người ngồi thiền mười phút.

Trong mười phút ấy, tâm đã đi qua ba cuộc họp, hai chuyến du lịch và một cuộc tranh luận chưa từng xảy ra.

Thân đang ngồi yên.

Nhưng tâm đã hoàn thành lịch trình của cả tuần.

Vì vậy, việc phát triển định cần sự thực hành kiên trì.

Không phải để ép tâm trở thành một vật bất động.

Mà để nuôi dưỡng sự ổn định và tỉnh giác.

PHẦN 7 Tuệ — thấy rõ điều đang sinh khởi và chấm dứt

Trong Pāli, paññā là trí tuệ.

Trí tuệ không chỉ là sự thông minh.

Không chỉ là khả năng giải thích giáo lý.

Mà liên quan đến sự thấy biết đúng đắn.

Trong SN 22.59, Đức Phật hướng dẫn quán sát năm uẩn là vô thường, khổ và vô ngã.

Anicca — vô thường.

Dukkha — khổ.

Anattā — vô ngã.

Một người có thể hiểu vô thường bằng lý thuyết.

Nhưng khi mất một điều mình yêu thích, vẫn đau khổ vì chấp thủ.

Một người có thể hiểu vô ngã bằng khái niệm.

Nhưng khi bị phê bình, vẫn nổi giận vì cảm thấy cái tôi bị xúc phạm.

Một người có thể nói về buông bỏ.

Nhưng vẫn không muốn buông một quan điểm.

Vì vậy, trí tuệ cần được phát triển qua sự thực hành.

Không chỉ bằng lời nói.

PHẦN 8 Dukkha Nirodha — sự đoạn tận khổ

Trong Pāli, dukkha nirodha là sự đoạn tận khổ.

Trong Tứ Thánh đế, Đức Phật trình bày:

Khổ.

Nguyên nhân của khổ.

Sự đoạn tận khổ.

Con đường đưa đến sự đoạn tận khổ.

Trong SN 56.11, Ngài chỉ rõ nguyên nhân của khổ liên quan đến tham ái.

Taṇhā — tham ái.

Tham ái có thể hướng đến dục lạc.

Hướng đến sự hiện hữu.

Hoặc hướng đến sự không hiện hữu.

Khi tham ái được đoạn tận, khổ được đoạn tận theo ý nghĩa của Thánh đế.

Điều này không có nghĩa mọi vấn đề trong đời sống sẽ biến mất ngay lập tức.

Thân thể vẫn có thể chịu những cảm thọ đau.

Hoàn cảnh vẫn có thể thay đổi.

Nhưng con đường giải thoát hướng đến sự đoạn tận những nguyên nhân sâu xa khiến khổ tiếp tục sinh khởi.

PHẦN 9 Paṭipatti — thực hành, không chỉ bàn luận

Trong truyền thống Pāli, paṭipatti chỉ sự thực hành.

Một người có thể biết rất nhiều thuật ngữ.

Nhưng vẫn cần thực hành.

Có thể đọc nhiều bài kinh.

Nhưng vẫn cần giữ giới.

Có thể nghe nhiều bài giảng.

Nhưng vẫn cần phát triển chánh niệm.

Có thể hiểu duyên khởi.

Nhưng vẫn cần quan sát tham ái và chấp thủ trong đời sống.

Trong Dhammapada 19, Đức Phật sử dụng hình ảnh người đếm bò cho người khác để nói về việc học nhiều mà không thực hành.

Đây là một lời nhắc rất mạnh.

Một người có thể thuộc tên hàng trăm công án.

Nhưng nếu vẫn nuôi dưỡng tham, sân, si, việc học ấy chưa đạt được mục đích giải thoát.

Một người có thể hoàn thành cả 48 tập Vô Môn Quan.

Nhưng nếu chỉ dừng ở việc nghe và ghi nhớ, con đường thực hành vẫn còn ở phía trước.

PHẦN 10 Bài thực hành: Một ngày đi trên Bát Chánh đạo

Hãy thử một bài thực hành đơn giản.

Buổi sáng, trước khi bắt đầu công việc, dành vài phút nhận biết hơi thở.

Sau đó, đặt một ý hướng thiện lành.

Trong ngày, quan sát lời nói.

Có chân thật không?

Có gây tổn hại không?

Có cần thiết không?

Có phù hợp thời điểm không?

Quan sát hành động.

Có xuất phát từ tham không?

Có xuất phát từ sân không?

Có xuất phát từ si không?

Quan sát tâm.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi lo lắng xuất hiện, biết lo lắng.

Khi cảm thọ dễ chịu xuất hiện, nhận biết mà không vội nắm giữ.

Khi cảm thọ khó chịu xuất hiện, nhận biết mà không lập tức chống đối.

Buổi tối, dành vài phút nhìn lại ngày.

Có hành động nào cần sửa đổi không?

Có lời nói nào cần xin lỗi không?

Có điều gì đã được thực hiện với chánh niệm không?

Có lúc nào tâm bớt chấp thủ không?

Không cần đạt một trạng thái đặc biệt.

Chỉ cần tiếp tục thực hành đúng hướng.

PHẦN 11 Khi con đường không còn là một câu đố

Trở lại công án.

Một vị tăng hỏi:

Mười phương chư Phật cùng đi một con đường. Đầu đường ở đâu?

Càn Phong vạch một đường.

Vân Môn đưa ra một hình ảnh kỳ lạ.

Trong truyền thống Thiền tông, những câu đáp ấy có thể được sử dụng để phá vỡ sự tìm kiếm bằng suy luận thông thường.

Nhưng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, Đức Phật đã chỉ rõ con đường thực hành.

Đó là Bát Chánh đạo.

Không phải một con đường vật lý.

Không phải một địa điểm bí mật.

Không phải một câu trả lời chỉ dành cho người đặc biệt.

Mà là con đường cần được tu tập.

Con đường giải thoát không được hoàn thành bằng cách biết nó nằm ở đâu. Nó được thực hiện bằng sự phát triển Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định.

Một người có thể biết đường.

Nhưng vẫn cần đi.

Có thể hiểu giáo pháp.

Nhưng vẫn cần thực hành.

Có thể nghe công án.

Nhưng vẫn cần quan sát tâm.

Có thể nói về Niết-bàn.

Nhưng vẫn cần đoạn tận tham, sân, si.

Không cần tìm một bản đồ bí mật.

Không cần chờ một dấu hiệu kỳ lạ.

Không cần biến giáo pháp thành cuộc thi trả lời câu hỏi.

Không cần xây dựng một hình ảnh người đã giác ngộ.

Điều cần thiết là thực hành trong đời sống.

Khi nói, biết mình đang nói.

Khi hành động, biết tác ý.

Khi cảm thọ sinh khởi, biết cảm thọ.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi si xuất hiện, biết si.

Và khi chấp thủ xuất hiện, hãy nhận biết để từng bước buông bỏ.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án cuối cùng không phải là con đường nằm ở đâu.

Mà là:

Khi đã biết con đường đưa đến đoạn tận khổ, điều gì đang ngăn cản việc thực hành con đường ấy ngay trong hiện tại?

PHẦN 12 Khép lại 48 công án Vô Môn Quan

Qua bốn mươi tám tập, Dòng Pháp Podcast đã cùng quý vị đi qua những công án nổi tiếng của truyền thống Thiền tông.

Từ con chó Triệu Châu.

Ngón tay Câu Chi.

Nam Tuyền chém mèo.

Triệu Châu rửa bát.

Vân Môn nói que phân khô.

Động Sơn ba cân gai.

Bồ-đề Đạt-ma an tâm.

Cho đến cây gậy Ba Tiêu, ba cửa Đâu Suất và một con đường Càn Phong.

Mỗi công án sử dụng một hình ảnh khác nhau.

Có công án dùng câu hỏi.

Có công án dùng hành động.

Có công án dùng sự im lặng.

Có công án dùng lời nói nghịch lý.

Có công án khiến người học bật cười.

Có công án khiến người học bối rối.

Nhưng khi đối chiếu với Kinh tạng Pāli, cần giữ rõ sự khác biệt giữa hai truyền thống.

Không nên gán những lời nói của các Thiền sư đời sau cho Đức Phật trong Nikāya.

Không nên xem mọi hành động kỳ lạ là biểu hiện của giác ngộ.

Không nên dùng công án để phủ nhận giới luật, nghiệp hoặc trách nhiệm đạo đức.

Và không nên thay thế sự thực hành bằng những cách giải thích huyền bí.

Điều quan trọng là quay lại những giáo lý căn bản.

Sīla — giới.

Samādhi — định.

Paññā — tuệ.

Anicca — vô thường.

Dukkha — khổ.

Anattā — vô ngã.

Paṭiccasamuppāda — duyên khởi.

Nibbāna — Niết-bàn.

Những giáo lý ấy không chỉ để nghiên cứu.

Mà để thực hành.

Không phải để xây dựng một bản sắc tôn giáo.

Mà để đoạn tận khổ.

Không phải để chứng minh mình hiểu sâu hơn người khác.

Mà để giảm bớt tham, sân, si.

Không phải để tích lũy những câu nói ấn tượng.

Mà để phát triển trí tuệ giải thoát.

Có lẽ, sau 48 công án, điều đáng quý nhất không phải là có thể trả lời mọi câu hỏi.

Mà là biết đặt những câu hỏi đúng đắn.

Khổ đang sinh khởi như thế nào?

Tham ái đang vận hành ra sao?

Chấp thủ đang xuất hiện ở đâu?

Có thể buông bỏ điều gì?

Có thể thực hành thiện pháp nào ngay hôm nay?

Và có thể tiếp tục con đường với chánh niệm, tỉnh giác và trí tuệ như thế nào?

Cửa không nằm ở một địa điểm bí mật. Con đường không nằm trong một câu trả lời kỳ lạ. Điều cần thiết là thực hành đúng đắn để thấy rõ và đoạn tận những nguyên nhân của khổ.

Đây cũng là lời kết cho chuỗi 48 tập Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli.

Trong chuỗi podcast tiếp theo, Dòng Pháp sẽ tiếp tục khám phá những chủ đề sâu sắc của Phật giáo dưới ánh sáng Nikāya, với tinh thần học hỏi, đối chiếu và thực hành.

Không phải để tranh luận hơn thua giữa các truyền thống.

Mà để giúp người nghe hiểu rõ giáo pháp, nhận biết thân tâm và phát triển trí tuệ trong đời sống.

Cảm ơn quý vị đã đồng hành cùng Dòng Pháp Podcast qua 48 tập Vô Môn Quan.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Đây là tập khép lại chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli. Quý vị có thể đọc lại trọn bộ 48 tập trong chuyên mục Vô Môn Quan của Podcast Dòng Pháp.