Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ bốn mươi sáu trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Bước khỏi đầu sào trăm trượng.

Hãy tưởng tượng một người trèo lên cây sào cao trăm trượng.

Một trượng trong cách tính truyền thống tương đương khoảng vài mét, tùy thời kỳ.

Nghĩa là cây sào cao đến mức chỉ nhìn xuống cũng đủ khiến nhiều người chóng mặt.

Người ấy đã trèo lên tận đỉnh.

Không còn chỗ nào cao hơn.

Không còn bậc nào để bước tiếp.

Không còn vị trí nào để tiến lên.

Nhưng vị Thiền sư lại nói:

Đứng trên đầu sào trăm trượng vẫn chưa phải chỗ cuối cùng.

Phải bước thêm một bước nữa.

Nghe đến đây, người làm kỹ thuật xây dựng có lẽ sẽ lập tức phản đối.

Không có sàn thao tác.

Không có dây an toàn.

Không có điểm neo.

Không có phương án cứu hộ.

Vậy bước thêm một bước là bước vào đâu?

Nếu đây là một công trường, cán bộ an toàn chắc chắn sẽ đình chỉ thi công.

Nhưng công án không phải hướng dẫn leo trèo.

Nó đặt ra câu hỏi sâu sắc về sự thành tựu và chấp thủ.

Khi đã đạt được một điều rất cao quý, liệu tâm có còn đang nắm giữ chính thành tựu ấy? Và nếu còn nắm giữ, con đường giải thoát đã thật sự hoàn tất hay chưa?

PHẦN 1 Công án: Đứng trên đỉnh vẫn chưa đủ

Trong Vô Môn Quan, công án thứ bốn mươi sáu kể rằng Thiền sư Thạch Sương nói:

百尺竿頭如何進步。

Đứng trên đầu sào trăm thước, làm sao tiến thêm một bước?

Sau đó, một vị cổ đức nói:

百尺竿頭坐底人，雖然得入未為真。

Người ngồi trên đầu sào trăm thước, tuy đã đạt đến đó nhưng vẫn chưa phải chân thật.

百尺竿頭須進步，十方世界是全身。

Trên đầu sào trăm thước cần tiến thêm một bước, mười phương thế giới là toàn thân.

Đây là một hình ảnh rất mạnh trong văn học Thiền tông.

Người đứng trên đỉnh cao nhất vẫn được yêu cầu bước tiếp.

Không phải vì còn một bậc thang vật lý.

Mà vì hình ảnh ấy có thể được sử dụng để chất vấn sự bám víu vào trạng thái đã đạt được.

Tuy nhiên, không nên hiểu theo nghĩa đen.

Cũng không nên xem đây là lời dạy nguyên văn của Đức Phật trong Kinh tạng Pāli.

PHẦN 2 Khi thành tựu trở thành một chiếc ghế

Trong đời sống, con người thường đặt mục tiêu.

Học xong một chương trình.

Đạt một chức danh.

Mua được một ngôi nhà.

Hoàn thành một dự án.

Đạt được một thành tích.

Những mục tiêu ấy có thể rất hữu ích.

Nhưng sau khi đạt được, tâm có thể bắt đầu bám víu.

Một người được thăng chức.

Sau đó sợ mất chức.

Một người được công nhận là chuyên gia.

Sau đó sợ bị hỏi điều mình chưa biết.

Một người đạt thành tích cao.

Sau đó sợ thất bại.

Một người có danh tiếng.

Sau đó sợ người khác quên mình.

Thành tựu ban đầu đem lại niềm vui.

Nhưng khi bị nắm giữ, nó có thể trở thành nguồn bất an.

Có người nói:

Cuối cùng cũng đạt được mục tiêu.

Nhưng ngay hôm sau đã bắt đầu lo:

Làm sao giữ được vị trí này?

Làm sao vượt qua thành tích năm trước?

Làm sao để người khác tiếp tục công nhận?

Chiếc ghế thành tựu đôi khi rất êm.

Nhưng càng ngồi lâu, càng sợ bị người khác kéo ra.

PHẦN 3 Māna — ngã mạn không chỉ là kiêu ngạo

Trong Pāli, māna là mạn.

Mạn không chỉ là cảm giác mình hơn người khác.

Nó còn liên quan đến sự so sánh.

Mình hơn.

Mình bằng.

Mình kém.

Trong AN 6.49, Kinh Khema, Đức Phật trình bày những khía cạnh liên quan đến sự đoạn tận mạn và giải thoát.

Trong SN 22.89, Kinh Khemaka, cảm thức asmimāna, tôi là, được trình bày như một sự chấp thủ rất vi tế.

Điều này rất quan trọng.

Một người có thể không khoe khoang.

Nhưng vẫn âm thầm so sánh.

Một người có thể nói:

Không cần hơn ai.

Nhưng trong tâm vẫn muốn được xem là người khiêm tốn nhất.

Một người có thể nói:

Không quan tâm thành tích.

Nhưng lại rất khó chịu khi người khác được khen.

Ngã mạn có thể tồn tại dưới nhiều hình thức.

Không chỉ trong sự tự cao.

Mà còn trong sự tự ti.

Vì cả hai đều có thể xoay quanh cảm thức về một cái tôi đang được so sánh.

Đỉnh cao của một thành tựu không nhất thiết là điểm kết thúc của sự chấp thủ.

PHẦN 4 Khi tu tập cũng trở thành thành tích

Một người bắt đầu thiền để giảm bớt khổ.

Sau một thời gian, có thể xuất hiện sự an tĩnh.

Đó là điều đáng quý.

Nhưng sau đó, tâm bắt đầu muốn được công nhận.

Muốn biết mình đã đạt tầng thiền nào.

Muốn được xác nhận đã chứng ngộ.

Muốn người khác biết mình tu tập sâu sắc.

Muốn có một danh xưng đặc biệt.

Nếu có bảng thành tích thiền tập, có lẽ sẽ xuất hiện:

Ngồi thiền liên tục một trăm ngày.

Không bỏ buổi nào.

Đạt trạng thái an tĩnh đặc biệt.

Được nhiều người khen là có thần thái giác ngộ.

Sau đó, người ấy bắt đầu lo:

Nếu hôm nay tâm phóng dật thì có bị mất danh hiệu không?

Nếu nổi giận một lần thì có bị trừ điểm không?

Nếu người khác ngồi thiền lâu hơn thì có phải tụt hạng không?

Đây là lúc việc tu tập có nguy cơ trở thành một cuộc thi.

Nhưng trong Nikāya, mục tiêu không phải xây dựng một hình ảnh người tu tập thành công.

Mà là đoạn tận tham, sân, si.

PHẦN 5 Upādāna — chấp thủ vào trạng thái đã đạt

Trong Pāli, upādāna là chấp thủ.

Chấp thủ không chỉ liên quan đến tài sản.

Mà còn có thể liên quan đến quan điểm, nghi thức và những nhận thức về bản thân.

Trong SN 12.2, Kinh Vibhaṅga, Đức Phật trình bày bốn loại chấp thủ.

Kāmupādāna — dục thủ.

Diṭṭhupādāna — kiến thủ.

Sīlabbatupādāna — giới cấm thủ.

Attavādupādāna — ngã luận thủ.

Một người có thể chấp thủ vào những trải nghiệm dễ chịu.

Chấp thủ vào cách hiểu giáo pháp.

Chấp thủ vào hình thức tu tập.

Chấp thủ vào quan niệm về một cái tôi đã đạt được thành tựu.

Vì vậy, ngay cả khi có những trải nghiệm thiền định tốt đẹp, vẫn cần quan sát sự nắm giữ.

Một trạng thái an tĩnh có thể là điều kiện hỗ trợ tu tập.

Nhưng nếu biến nó thành tài sản của bản ngã, chấp thủ có thể tiếp tục tồn tại.

PHẦN 6 Appamāda — không phóng dật

Trong Pāli, appamāda là không phóng dật.

Trong Dhammapada 21, Đức Phật dạy:

Appamādo amatapadaṃ.

Không phóng dật là con đường đến bất tử.

Đây là một lời dạy rất quan trọng.

Người tu tập không nên tự mãn vì những thành tựu đã có.

Không nên cho rằng chỉ cần một trải nghiệm tốt đẹp là mọi việc đã hoàn tất.

Không nên dừng lại ở sự hài lòng với một trạng thái dễ chịu.

Không phóng dật không có nghĩa phải luôn căng thẳng.

Mà là duy trì sự tỉnh giác và tinh tấn đúng đắn.

Một người có thể đã tiến bộ.

Nhưng vẫn cần quan sát tham, sân, si.

Có thể đã giữ giới tốt.

Nhưng vẫn cần tiếp tục giữ giới.

Có thể đã phát triển định.

Nhưng vẫn cần phát triển trí tuệ.

Có thể đã hiểu nhiều giáo pháp.

Nhưng vẫn cần thực hành.

PHẦN 7 Khi bước tiếp không có nghĩa chạy nhanh hơn

Có người nghe công án rồi nghĩ:

Phải tiến thêm một bước.

Vậy phải tu tập mạnh hơn.

Ngồi thiền lâu hơn.

Ăn ít hơn.

Ngủ ít hơn.

Cố gắng nhiều hơn.

Nhưng đây có thể là một hiểu lầm.

Trong Nikāya, Đức Phật không khuyến khích cực đoan.

Trong SN 56.11, Kinh Dhammacakkappavattana, Ngài dạy con đường Trung đạo, tránh hai cực đoan.

Một bên là đắm chìm trong dục lạc.

Một bên là khổ hạnh ép xác.

Con đường Trung đạo là Bát Chánh đạo.

Vì vậy, bước tiếp trong thực hành không nhất thiết là tăng cường độ bằng mọi giá.

Mà có thể là phát triển sự hiểu biết đúng đắn.

Nhận biết sự chấp thủ tinh tế hơn.

Buông bỏ những quan niệm sai lầm.

Và tiếp tục thực hành với sự quân bình.

PHẦN 8 Khi muốn buông bỏ cũng trở thành một điều để nắm giữ

Có một nghịch lý rất thú vị.

Một người muốn buông bỏ.

Sau đó bắt đầu cố gắng buông bỏ thật nhanh.

Muốn buông bỏ nhiều hơn người khác.

Muốn trở thành người không chấp thủ.

Muốn được công nhận là người đã buông bỏ hoàn toàn.

Cuối cùng, lại chấp thủ vào hình ảnh người không chấp thủ.

Có người nói:

Không còn quan tâm danh vọng.

Nhưng lại rất vui khi được khen là người không quan tâm danh vọng.

Có người nói:

Không còn cái tôi.

Nhưng lại muốn mọi người công nhận mình đã vượt qua cái tôi.

Nếu có giải thưởng dành cho người buông bỏ giỏi nhất, có lẽ người nhận giải sẽ phải đối diện với một tình huống khó xử.

Nhận giải thì có vẻ còn chấp thủ.

Không nhận giải thì có thể lại tự hào vì mình không nhận giải.

Đây là lúc cần chánh niệm.

Không phải để tạo thêm một lý tưởng hoàn hảo.

Mà để nhận biết những chuyển động tinh tế của tâm.

PHẦN 9 Bài thực hành: Quan sát sự nắm giữ thành tựu

Hãy thử một bài thực hành.

Chọn một điều mà bản thân cảm thấy tự hào.

Có thể là một thành tích học tập.

Một công việc.

Một tài sản.

Một kỹ năng.

Một kết quả tu tập.

Trước tiên, nhận biết cảm thọ khi nghĩ đến điều ấy.

Có vui không?

Có hài lòng không?

Có tự hào không?

Sau đó, quan sát những suy nghĩ tiếp theo.

Có sợ mất không?

Có muốn người khác công nhận không?

Có muốn giữ hình ảnh ấy mãi không?

Có khó chịu khi người khác đạt thành tựu tương tự không?

Có cảm giác mình hơn người khác không?

Nếu có, chỉ cần nhận biết.

Không cần phủ nhận thành tựu.

Không cần tự trách vì cảm thấy vui.

Chỉ cần nhận biết sự khác biệt giữa niềm vui lành mạnh và chấp thủ.

Sau đó, quay lại hơi thở.

Nhận biết thân và tâm trong hiện tại.

Không cần xây dựng thêm một câu chuyện về cái tôi thành công.

PHẦN 10 Bước khỏi đầu sào không phải bước vào khoảng không

Trở lại công án.

Một người đứng trên đầu sào trăm thước.

Đã đạt đến vị trí cao nhất.

Nhưng vẫn được yêu cầu tiến thêm một bước.

Trong truyền thống Thiền tông, hình ảnh này có thể được hiểu như sự vượt qua chỗ bám víu cuối cùng vào thành tựu và trạng thái đã đạt.

Nhưng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, cần giữ rõ nguyên tắc thực hành.

Không nên xem thành tựu là tự ngã.

Không nên chấp thủ vào trạng thái dễ chịu.

Không nên biến tu tập thành cuộc thi.

Không nên hiểu tiến bộ là ép xác hoặc chạy theo trải nghiệm đặc biệt.

Điều quan trọng là phát triển giới, định và tuệ.

Và từng bước đoạn tận tham, sân, si.

Đỉnh cao của một thành tựu không nhất thiết là điểm kết thúc của sự chấp thủ. Khi tâm còn nắm giữ thành tựu như một phần của cái tôi, vẫn còn điều cần được nhận biết và buông bỏ.

Một người có thể thành công.

Nhưng không cần đồng nhất với thành công.

Có thể được khen.

Nhưng không cần sống phụ thuộc vào lời khen.

Có thể đạt được sự an tĩnh.

Nhưng không cần chấp thủ vào an tĩnh.

Có thể hiểu giáo pháp.

Nhưng không cần xem kiến thức là bản ngã.

Không cần leo lên một cây sào thật.

Không cần bước vào khoảng không.

Không cần chứng minh mình đã đạt đến đỉnh cao.

Không cần biến sự buông bỏ thành thành tích mới.

Điều cần thiết là tiếp tục thực hành với chánh niệm và trí tuệ.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi si xuất hiện, biết si.

Khi ngã mạn xuất hiện, biết ngã mạn.

Khi chấp thủ vào thành tựu xuất hiện, biết có chấp thủ.

Và khi tâm bắt đầu nghĩ rằng đã hoàn tất mọi việc chỉ vì một trải nghiệm đặc biệt, hãy nhận biết ý nghĩ ấy.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án không phải là làm sao bước thêm một bước trên đầu sào.

Mà là:

Khi đã đạt được điều mình mong muốn, liệu tâm có đủ trí tuệ để không biến chính thành tựu ấy thành một nơi trú ẩn mới của bản ngã?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ bốn mươi bảy: Ba cửa Đâu Suất — Khi tu tập, phải vượt qua những cửa ải nào để không lạc đường?

Ba câu hỏi đầy thách thức sẽ mở ra cuộc đối chiếu với yoniso manasikāra, tác ý như lý; anattā, vô ngã; và con đường thực hành đưa đến đoạn tận khổ.

Liệu chỉ cần hiểu một câu công án là đủ?

Hay cần một tiến trình tu tập có giới, định và tuệ?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 2 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.