Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ mười chín trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Bình thường tâm là đạo, một câu nói nổi tiếng đến mức nhiều người thuộc lòng, nhưng cũng dễ bị hiểu lầm đến mức biến sự lười biếng thành một phương pháp tu hành.

Có người nghe bình thường tâm là đạo liền cảm thấy nhẹ nhõm.

Không cần cố gắng nữa!

Không cần thiền định!

Không cần giữ giới!

Không cần sửa đổi thói quen!

Cứ sống bình thường là được!

Sáng ngủ dậy muộn, bình thường.

Trưa ăn quá no, bình thường.

Chiều nổi giận, bình thường.

Tối xem điện thoại đến hai giờ sáng, cũng bình thường.

Nếu tất cả đều là đạo, có lẽ chiếc ghế sofa sẽ trở thành pháp khí quan trọng nhất của thời đại.

Nhưng bình thường tâm trong công án có thực sự mang ý nghĩa ấy không?

Và quan trọng hơn, dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, có thể phân biệt thế nào giữa sự tự nhiên của tâm không chấp thủ và sự buông xuôi theo những tập khí bất thiện?

PHẦN 1 Công án: Bình thường tâm là đạo

Công án kể rằng một hôm, Thiền sư Triệu Châu hỏi Thiền sư Nam Tuyền:

Thế nào là đạo?

Nam Tuyền đáp:

Bình thường tâm là đạo.

Triệu Châu hỏi:

Có thể hướng đến đạo ấy không?

Nam Tuyền đáp:

Nếu cố hướng đến, liền trái với đạo.

Triệu Châu hỏi tiếp:

Nếu không hướng đến, làm sao biết đó là đạo?

Nam Tuyền nói:

Đạo không thuộc về biết, cũng không thuộc về không biết. Biết là vọng giác, không biết là vô ký. Nếu thật sự đạt đến đạo không nghi ngờ, thì giống như hư không rộng lớn, rỗng rang. Làm sao có thể cưỡng ép phân biệt phải trái?

Theo công án, nghe lời ấy, Triệu Châu có sự tỉnh ngộ.

Câu chuyện rất ngắn.

Nhưng có một nghịch lý thú vị.

Nếu muốn đạt đạo thì lại trái đạo.

Nếu không muốn đạt đạo thì làm sao biết đạo?

Nghe giống như một trò chơi mà người tham gia không được phép thắng.

Muốn thắng thì bị loại.

Không muốn thắng cũng không biết đang chơi trò gì.

Nếu đây là một khóa học trực tuyến, học viên chắc chắn sẽ hỏi:

Thưa giảng viên, cuối khóa có chứng chỉ không?

Giảng viên đáp:

Muốn chứng chỉ là trái đạo.

Học viên hỏi:

Vậy học để làm gì?

Giảng viên đáp:

Không học cũng không phải đạo.

Lúc ấy, bộ phận chăm sóc khách hàng có lẽ sẽ phải làm việc rất vất vả.

Nhưng công án không nhằm tạo ra một trò chơi ngôn ngữ.

Nó chất vấn sự bám víu vào mục tiêu, khái niệm và ý niệm về một cái tôi đang cố sở hữu giác ngộ.

PHẦN 2 Bình thường không đồng nghĩa với buông thả

Đây là điều cần làm rõ ngay từ đầu.

Trong đời sống, con người có rất nhiều thói quen được xem là bình thường.

Bình thường nổi giận khi bị xúc phạm.

Bình thường ghen tị khi người khác thành công.

Bình thường tham muốn khi thấy điều hấp dẫn.

Bình thường lo lắng khi tương lai bất định.

Nhưng không phải điều gì phổ biến cũng là thiện pháp.

Nếu bình thường có nghĩa là cứ để tham, sân, si vận hành, thì giáo pháp giải thoát sẽ không còn ý nghĩa.

Trong SN 56.11, Kinh Dhammacakkappavattana, Đức Phật dạy về Trung đạo.

Majjhimā paṭipadā.

Con đường trung đạo.

Con đường ấy tránh hai cực đoan: đắm chìm trong dục lạc và tự hành xác.

Đức Phật xác định Trung đạo chính là Thánh đạo tám ngành.

Trong đó có Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định.

Như vậy, Trung đạo không phải sống tùy tiện.

Không phải thích gì làm nấy.

Cũng không phải ép bản thân khổ sở để chứng minh sự nghiêm túc.

Đó là con đường thực hành có định hướng rõ ràng.

Một người có thể ăn uống bình thường.

Nhưng vẫn cần biết tiết độ.

Có thể làm việc bình thường.

Nhưng vẫn cần giữ Chánh mạng.

Có thể giao tiếp bình thường.

Nhưng vẫn cần thực hành Chánh ngữ.

Bình thường không phải giấy phép cho sự bất thiện.

PHẦN 3 Vì sao càng muốn bình an, tâm càng bất an?

Trong công án, Triệu Châu hỏi liệu có thể hướng đến đạo hay không.

Nam Tuyền đáp rằng nếu cố hướng đến thì trái với đạo.

Câu nói ấy có thể gợi ra một hiện tượng tâm lý rất quen thuộc.

Một người ngồi thiền và tự nhủ:

Hôm nay nhất định phải bình an.

Năm phút trôi qua.

Tâm vẫn suy nghĩ.

Người ấy bắt đầu khó chịu.

Tại sao chưa bình an?

Mười phút trôi qua.

Tâm càng căng thẳng.

Hai mươi phút trôi qua.

Người ấy kết luận:

Buổi thiền hôm nay thất bại hoàn toàn!

Ban đầu chỉ muốn bình an.

Cuối cùng lại nổi giận vì chưa bình an.

Tâm có thể biến chính mục tiêu tu tập thành đối tượng của tham ái.

Trong Pāli, taṇhā là tham ái.

Tham ái không chỉ hướng đến tiền bạc, thức ăn hoặc những đối tượng giác quan.

Nó còn có thể liên quan đến mong muốn trở thành một con người đặc biệt.

Một người muốn trở thành người giác ngộ.

Muốn có trải nghiệm thiền định đặc biệt.

Muốn được công nhận là người tu tập sâu sắc.

Và khi kết quả không xuất hiện như mong muốn, khổ phát sinh.

Tuy nhiên, cần phân biệt tham ái với ý muốn tu tập thiện lành.

Không phải mọi mong muốn đều là bất thiện.

Trong giáo pháp, chanda có thể chỉ ý muốn, sự nhiệt tâm; tùy ngữ cảnh, nó có thể là động lực thiện lành.

Vì vậy, lời công án không nên bị hiểu thành lời khuyên từ bỏ mọi nỗ lực.

Có lẽ, điều đẹp nhất của lời dạy bình thường tâm là đạo không phải lời hứa rằng mọi việc đang làm đều đúng.

PHẦN 4 Chanda và taṇhā — cùng là muốn, nhưng không giống nhau

Hãy xem hai người cùng thực hành thiền.

Người thứ nhất nghĩ:

Cần thực hành để hiểu rõ khổ, đoạn trừ tham ái và phát triển trí tuệ.

Người thứ hai nghĩ:

Nhất định phải đạt một trạng thái đặc biệt để chứng minh mình giỏi hơn người khác.

Cả hai đều có mục tiêu.

Nhưng động cơ khác nhau.

Trong SN 51.20, Kinh Iddhipādavibhaṅga, Đức Phật trình bày sự phát triển các căn cứ thần túc, trong đó có chanda, ý muốn hay nhiệt tâm hướng đến thực hành.

Điều này cho thấy sự nỗ lực có định hướng không tự động là tham ái.

Trong khi đó, taṇhā là nguyên nhân của khổ được nêu trong Tứ Thánh đế.

Một người muốn giữ giới vì hiểu lợi ích của giới hạnh.

Đó có thể là động lực thiện lành.

Một người muốn giữ giới để tự xem mình cao quý hơn người khác.

Ở đó có nguy cơ xuất hiện ngã mạn.

Một người muốn học kinh điển để hiểu và thực hành.

Đó là điều đáng khuyến khích.

Một người muốn thuộc nhiều kinh hơn người khác để giành chiến thắng trong tranh luận.

Động cơ ấy cần được quan sát.

Vấn đề không chỉ là có mục tiêu hay không.

Mà là tâm đang quan hệ với mục tiêu ấy bằng trí tuệ hay chấp thủ.

PHẦN 5 Chánh tinh tấn — không phải cố gắng càng nhiều càng tốt

Trong Pāli, sammāvāyāma là Chánh tinh tấn.

Trong SN 45.8, Kinh Maggavibhaṅga, Đức Phật trình bày bốn phương diện của Chánh tinh tấn.

Ngăn ngừa những bất thiện pháp chưa sinh.

Đoạn trừ những bất thiện pháp đã sinh.

Làm sinh khởi những thiện pháp chưa sinh.

Duy trì và phát triển những thiện pháp đã sinh.

Đây là sự nỗ lực có trí tuệ.

Không phải càng căng thẳng càng tốt.

Không phải càng ép bản thân càng nhanh giác ngộ.

Một người tập thể dục hiểu rằng cơ thể cần vận động và nghỉ ngơi hợp lý.

Nếu ngày đầu tiên đã cố chạy năm mươi cây số, ngày hôm sau có thể phải dành phần lớn thời gian để tìm cách đứng dậy khỏi giường.

Tu tập cũng cần sự quân bình.

Trong AN 6.55, Kinh Soṇa, Đức Phật sử dụng ví dụ dây đàn.

Dây quá căng thì âm thanh không phù hợp.

Dây quá chùng cũng không phù hợp.

Cần điều chỉnh vừa phải.

Tinh tấn quá căng thẳng có thể dẫn đến bất an.

Buông lỏng quá mức có thể dẫn đến giải đãi.

Điều quan trọng là điều chỉnh sự nỗ lực thích hợp.

Nếu chỉ cần nằm yên là giác ngộ, giấc ngủ trưa sẽ trở thành một tầng thiền đặc biệt.

Nhưng nếu chỉ cần cố gắng đến kiệt sức là giác ngộ, các vận động viên marathon chắc chắn đã đạt Thánh quả sau mỗi cuộc thi.

Thực tế không đơn giản như vậy.

PHẦN 6 Sati — chánh niệm trong đời sống bình thường

Trong MN 10, Kinh Satipaṭṭhāna, Đức Phật hướng dẫn thực hành chánh niệm đối với thân, thọ, tâm và pháp.

Khi đi, biết đang đi.

Khi đứng, biết đang đứng.

Khi ngồi, biết đang ngồi.

Khi ăn uống, có tỉnh giác.

Khi nói và im lặng, có tỉnh giác.

Những hoạt động ấy đều rất bình thường.

Không cần chờ một sự kiện đặc biệt.

Không cần đợi đến khi xuất hiện ánh sáng huyền bí.

Không cần ngồi trên một ngọn núi xa xôi.

Một người có thể thực hành chánh niệm khi rửa bát.

Khi đi bộ.

Khi ăn cơm.

Khi làm việc.

Khi nghe người khác nói.

Nhưng cần hiểu rằng chánh niệm không chỉ là chú ý vào hoạt động.

Nó nằm trong một con đường bao gồm giới hạnh, định và trí tuệ.

Một người có thể tập trung rất cao khi chơi trò chơi điện tử.

Nhưng sự tập trung ấy không tự động là Chánh định.

Một người có thể chú ý từng chi tiết khi tìm cách lừa đảo.

Nhưng sự chú ý ấy không phải Chánh niệm theo nghĩa của Bát Chánh đạo.

Chánh niệm cần được đặt trong định hướng đoạn trừ bất thiện và phát triển giải thoát.

PHẦN 7 Bình thường tâm và sự nguy hiểm của việc thần thánh hóa thói quen

Có một kiểu hiểu lầm rất phổ biến.

Một người nói:

Cứ sống tự nhiên là được.

Nhưng tự nhiên ở đây có nghĩa gì?

Nếu tâm quen nổi giận, cứ nổi giận?

Nếu tâm quen nói dối, cứ nói dối?

Nếu tâm quen tham lam, cứ tham lam?

Nếu tâm quen trì hoãn, cứ trì hoãn?

Không thể đồng nhất phản ứng quen thuộc với trí tuệ.

Trong Pāli, anusaya là tùy miên, những khuynh hướng tiềm ẩn có thể tiếp tục ảnh hưởng đến kinh nghiệm và phản ứng.

Trong MN 148, Kinh Chachakka, Đức Phật trình bày sự liên hệ giữa cảm thọ và những tùy miên như tham, sân và vô minh.

Khi cảm thọ dễ chịu xuất hiện, tham có thể được nuôi dưỡng.

Khi cảm thọ khó chịu xuất hiện, sân có thể được nuôi dưỡng.

Khi cảm thọ trung tính xuất hiện, vô minh có thể tiếp tục tồn tại.

Nếu chỉ sống theo phản ứng tự động, những khuynh hướng bất thiện có thể tiếp tục được củng cố.

Một người nói:

Tính vốn nóng, không sửa được.

Nhưng nếu tính nóng là bất biến, việc tu tập sẽ không còn ý nghĩa.

Chính vì các trạng thái tâm chịu điều kiện và có thể được chuyển hóa, con đường thực hành mới có khả năng đưa đến giải thoát.

Bình thường tâm không nên trở thành cái cớ để bảo vệ những thói quen gây khổ.

PHẦN 8 Không chấp thủ vào giác ngộ có phải là không cần giác ngộ?

Trong công án, Nam Tuyền nói rằng nếu cố hướng đến đạo thì trái với đạo.

Điều này có thể khiến người nghe hiểu rằng không cần mục tiêu giải thoát.

Nhưng trong Nikāya, Đức Phật dạy rất rõ về sự cần thiết của thực hành.

Trong Dhammapada 276, Ngài dạy:

Đây là lời nhắc rất trực tiếp.

Đức Phật không nói rằng chỉ cần sống theo thói quen thì tự nhiên sẽ giải thoát.

Ngài chỉ ra con đường.

Người học cần thực hành.

Nhưng sự thực hành ấy không nên trở thành đối tượng của ngã mạn và tham ái.

Một người có thể tinh tấn mà không tự xem mình cao quý.

Có thể giữ giới mà không khinh thường người khác.

Có thể học pháp mà không biến kiến thức thành vũ khí tranh luận.

Có thể phát triển thiền định mà không bám víu vào những trải nghiệm đặc biệt.

Đây là sự khác biệt giữa nỗ lực có trí tuệ và sự cố gắng bị tham ái chi phối.

PHẦN 9 Bài thực hành: Một ngày bình thường với tâm tỉnh giác

Hãy thử chọn ba hoạt động quen thuộc trong ngày.

Hoạt động thứ nhất: ăn cơm.

Trước khi ăn, nhận biết cảm giác đói.

Khi ăn, nhận biết vị giác và cảm thọ.

Nếu muốn ăn thêm, quan sát động cơ.

Có thực sự còn đói không?

Hay chỉ vì món ăn quá hấp dẫn?

Hoạt động thứ hai: sử dụng điện thoại.

Trước khi mở điện thoại, nhận biết ý định.

Đang cần làm gì?

Khi sử dụng, nhận biết tâm có bị cuốn sang những nội dung khác không.

Nếu phát hiện đã xem quá lâu, có thể dừng lại.

Không cần tự trách.

Chỉ cần nhận biết và điều chỉnh.

Hoạt động thứ ba: giao tiếp.

Khi nghe người khác nói, nhận biết phản ứng của tâm.

Có đang nóng giận không?

Có đang muốn ngắt lời không?

Có đang cố chứng minh mình đúng không?

Nếu có, hãy nhận biết.

Sau đó, lựa chọn lời nói phù hợp.

Ba hoạt động rất bình thường.

Nhưng nếu được thực hiện với chánh niệm và trí tuệ, chúng có thể trở thành cơ hội thực hành.

Không cần biến cuộc sống thành một nghi lễ phức tạp.

Cũng không cần biến sự tu tập thành cuộc thi xem ai có nhiều trải nghiệm đặc biệt hơn.

PHẦN 10 Bình thường tâm là đạo — nhưng bình thường đến mức nào?

Trở lại công án.

Triệu Châu hỏi:

Thế nào là đạo?

Nam Tuyền đáp:

Bình thường tâm là đạo.

Câu trả lời ấy không nên bị hiểu đơn giản thành cứ sống theo mọi thói quen là đang tu tập.

Trong truyền thống Thiền tông, bình thường tâm có thể gợi đến sự không tạo tác thêm những phân biệt và chấp thủ không cần thiết.

Nhưng khi đối chiếu với Nikāya, cần giữ rõ nguyên tắc rằng con đường giải thoát đòi hỏi sự đoạn trừ tham, sân, si.

Không phải mọi trạng thái tâm bình thường đều là thiện.

Không phải mọi hành động tự nhiên đều phù hợp với Chánh đạo.

Không phải mọi sự buông lỏng đều là xả.

Và không phải mọi sự cố gắng đều là tham ái.

Bình thường trong sinh hoạt không có nghĩa buông xuôi trong tu tập. Không chấp thủ vào kết quả không có nghĩa từ bỏ con đường đưa đến giải thoát.

Một người có thể sống giản dị nhưng rất tinh tấn.

Có thể làm việc bình thường nhưng giữ giới nghiêm túc.

Có thể ăn uống, đi đứng, nói cười mà vẫn phát triển chánh niệm.

Có thể thực hành sâu sắc mà không cần xây dựng hình ảnh một người đặc biệt.

Có thể hướng đến giải thoát mà không biến giác ngộ thành một tài sản của bản ngã.

Và có thể hiểu rằng con đường không nằm ở việc tạo ra một con người hoàn hảo để người khác ngưỡng mộ.

Mà ở sự nhận biết, đoạn trừ và chuyển hóa những nguyên nhân gây khổ.

Có lẽ, điều đẹp nhất của lời dạy bình thường tâm là đạo không phải lời hứa rằng mọi việc đang làm đều đúng.

Mà là lời nhắc rằng sự thực hành không cần phải tách rời đời sống.

Khi đi, có thể biết đang đi.

Khi ăn, có thể biết đang ăn.

Khi sân hận xuất hiện, có thể nhận biết sân hận.

Khi tham ái xuất hiện, có thể nhận biết tham ái.

Khi cần nỗ lực, có thể nỗ lực.

Khi cần nghỉ ngơi, có thể nghỉ ngơi.

Khi mắc lỗi, có thể sửa đổi.

Khi thành công, không cần kiêu mạn.

Khi thất bại, không cần tuyệt vọng.

Đó là sự quân bình cần được nuôi dưỡng bằng giới, định và tuệ.

Không phải một trạng thái tự động có sẵn trong mọi thói quen.

Và cũng không phải một danh hiệu cần được người khác xác nhận.

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ hai mươi: Người có sức mạnh lớn — Vì sao một người mạnh mẽ lại không nhấc nổi chân mình?

Một câu hỏi của Thiền sư Tùng Nguyên sẽ mở ra cuộc đối chiếu với viriya, tinh tấn; sammāvāyāma, Chánh tinh tấn; và sự chiến thắng chính mình trong Kinh tạng Pāli.

Sức mạnh thực sự nằm ở khả năng điều khiển người khác, hay ở khả năng không bị tham, sân, si điều khiển?

Và vì sao có người có thể vượt qua những thử thách lớn bên ngoài nhưng vẫn bất lực trước một cơn giận rất nhỏ?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 29 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.