Ở một xã ven đô có xưởng gỗ nhỏ của anh Tâm. Mỗi mùa mưa, con đường đất trước xưởng thành bãi lầy, xe chở hàng của anh đi qua bắn bùn lên cả hàng rào nhà dân. Hàng xóm không nói thẳng, nhưng ánh mắt thì nói rất rõ. Một năm, anh Tâm bỏ tiền đổ bê tông đoạn đường, thuê thêm hai người trong xóm làm bảo vệ, và cuối năm mời cả xóm một bữa liên hoan.

Năm sau, khi xưởng bị chập điện lúc nửa đêm, người phát hiện và hô hoán đầu tiên lại chính là bà cụ hàng xóm từng phàn nàn chuyện bùn đất nhiều nhất.

Câu chuyện ấy gợi ra một câu hỏi lớn của kinh tế cư sĩ: của cải của một người có liên quan gì đến những người sống quanh mình? Và trách nhiệm với cộng đồng có phải chỉ là chuyện của các tập đoàn lớn?

Trách nhiệm với cộng đồng bắt đầu từ bốn nhiếp pháp

Trong AN 4.32, Kinh Saṅgaha, Đức Phật dạy bốn pháp nhiếp phục, bốn cách gắn kết lòng người, gọi là saṅgahavatthu.

Thứ nhất là dāna, bố thí, sẻ chia vật chất. Thứ hai là peyyavajja, ái ngữ, lời nói dễ thương, chân thật và có lợi ích. Thứ ba là atthacariyā, lợi hành, làm những việc đem lại lợi ích cho người khác. Thứ tư là samānattatā, đồng sự, đối xử bình đẳng, sống hòa mình cùng mọi người trong hoàn cảnh phù hợp.

Đức Phật so sánh bốn pháp này như cái chốt giữ bánh xe. Chiếc xe có đẹp đến đâu, thiếu cái chốt thì bánh văng ra ngay khúc cua đầu tiên. Một cộng đồng cũng vậy, thiếu bốn pháp này thì những mối quan hệ dễ rời rạc.

Bốn nhiếp pháp trong đời sống người làm ăn

Nhìn lại câu chuyện xưởng gỗ, có thể thấy cả bốn pháp cùng có mặt, dù anh Tâm chưa chắc đã nghe tên.

Đổ bê tông con đường là dāna và cũng là atthacariyā, vì lợi ích không chỉ cho xe của xưởng mà cho cả xóm đi chợ, đưa con đi học. Thuê người trong xóm làm việc là một dạng lợi hành rất thực tế. Bữa liên hoan cuối năm, nơi ông chủ ngồi chung mâm với bà cụ hàng xóm, đó là samānattatā.

Còn peyyavajja thì sao? Hãy tưởng tượng anh Tâm làm tất cả những việc trên nhưng mỗi lần gặp hàng xóm lại nói giọng ban ơn: đường đẹp thế này là nhờ anh đây cả đấy nhé. Bê tông còn chưa khô, thiện cảm đã nứt toác. Lời nói có thể xây cầu, nhưng cũng có thể đập cầu nhanh hơn máy xúc.

Cần nói rõ: những ví dụ về xưởng, nhân công hay trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là suy luận ứng dụng từ nguyên tắc kinh, không phải mô hình quản trị được ghi trong kinh.

Năm lễ bali: tài sản có phần của người khác

Trong AN 5.41, Kinh Ādiya, khi dạy ông Anāthapiṇḍika các lợi ích của tài sản đúng pháp, Đức Phật nêu năm lễ bali, năm phần đóng góp: cho bà con, cho khách, cho người đã khuất, cho vua tức là nhà nước, và cho chư thiên.

Điều đáng suy ngẫm là danh sách ấy vượt ra ngoài gia đình. Có khách, có xã hội, có người đã mất, có những thế lực mình không thấy. Đồng tiền của người cư sĩ, theo cách nhìn này, không phải một hòn đảo riêng biệt. Nó nằm trong một mạng lưới quan hệ.

Nhiều người hiện đại hiểu phần dành cho nhà nước gần với nghĩa vụ thuế. Đó cũng là một cách hiểu ứng dụng hợp lý. Đóng thuế đầy đủ nghe không lãng mạn bằng làm từ thiện, không ai livestream cảnh mình nộp tờ khai, nhưng nó cũng là một phần của trách nhiệm với cộng đồng.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghĩ trách nhiệm cộng đồng nghĩa là phải làm việc lớn, phải có quỹ, có lễ trao tặng, có băng rôn. Kinh không đặt điều kiện ấy. Bốn nhiếp pháp có thể thực hành ở bất kỳ quy mô nào: một lời chào tử tế với chú bảo vệ, một lần giúp đồng nghiệp mới, một bữa cơm chung không phân biệt sếp và nhân viên.

Hiểu lầm ngược lại là xem bốn nhiếp pháp như kỹ thuật lấy lòng để đạt mục đích kinh doanh. Nếu ái ngữ chỉ là lời ngọt để chốt đơn, đó đã thành lapanā, sự nịnh bợ, một dạng tà mạng. Động cơ quyết định phẩm chất của việc làm.

Quan sát tâm khi làm việc chung

Thực hành tuần này là quan sát tâm trong những tình huống chung với người khác. Khi bỏ tiền hay công sức cho một việc chung của khu phố, công ty, nhóm bạn, hãy để ý: tâm có muốn được ghi nhận không? Khi người khác không cảm ơn, có chút khó chịu nào khởi lên không?

Chỉ nhận biết khó chịu là khó chịu, mong cầu là mong cầu. Thấy rõ như vậy, việc làm chung dần trở nên nhẹ nhàng, không còn nặng gánh kỳ vọng được đền đáp.

Câu hỏi để tự quan sát: nếu những người sống quanh quý vị được hỏi về quý vị, họ sẽ nhớ đến lời nói, việc làm hay sự có mặt nào?

Nhưng sau tất cả những gì đã cho đi và gắn kết, điều gì thật sự theo người cư sĩ sang đời sau? Số dư tài khoản hay một thứ tài sản khác? Tập tiếp theo sẽ quay lại Kinh Dīghajāṇu để bàn về phước báu.

Tóm lại: Trách nhiệm với cộng đồng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về trách nhiệm với cộng đồng

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 41: Trách nhiệm với cộng đồng: Khi của cải tạo ra lợi ích chung. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.