Một ông giám đốc mười năm chưa nghỉ phép. Tài khoản đủ cho cả nhà đi vòng quanh thế giới mấy lần, nhưng mỗi lần vợ đề nghị đi biển ba ngày, ông lại mở bảng tính và kết luận: để năm sau. Năm ngoái ông cũng có một kỳ nghỉ dài thật sự, ba tuần, ở bệnh viện. Ông bảo đây là chuyến đi duy nhất mà ông không phải tự đặt phòng.

Chuyện ấy không hiếm. Có những người làm ăn rất giỏi, tiết kiệm rất giỏi, nhưng lại rất dở ở một việc: dùng chính số tiền mình đã vất vả làm ra.

Vậy có tiền mà không dám hưởng là đức tính của người biết đủ, hay là một kiểu lệch khác? Kinh tạng Pāli trả lời khá rõ ràng, và câu trả lời có thể làm nhiều người bất ngờ.

Có tiền mà không dám hưởng: câu chuyện ở Sāvatthī

Trong Tương Ưng Bộ, bài kinh SN 3.19, Kinh Không Con, kể rằng một buổi trưa vua Pasenadi nước Kosala đến gặp Đức Phật. Nhà vua vừa lo xong việc sung công tài sản của một vị trưởng giả giàu có ở Sāvatthī, người vừa qua đời mà không có con thừa kế.

Vua kể, đại ý: vàng của ông ấy nhiều đến mức phải đếm bằng hàng triệu, chưa nói đến bạc. Vậy mà lúc sống, ông ấy ăn cơm tấm với cháo chua, mặc vải gai thô, đi một cỗ xe cũ nát che bằng lá. Và rồi toàn bộ tài sản ấy chảy vào kho của nhà vua.

Hãy tưởng tượng cảnh ấy theo kiểu bây giờ: một người có cả chục căn nhà mặt phố, nhưng sáng nào cũng ăn cơm nguội, đi chiếc xe máy đề không nổ, và cuối cùng người được hưởng nhiều nhất từ sự tằn tiện ấy lại là cơ quan thu ngân sách.

Hồ nước trong mà không ai uống

Đức Phật nhận xét rằng người không chân chính khi có được tài sản lớn thì không làm cho mình an vui, không làm cho cha mẹ, vợ con, người làm, bạn bè an vui, không cúng dường các bậc sa-môn. Tài sản ấy không được dùng đúng cách, nên rốt cuộc bị vua chúa, trộm cướp, lửa, nước hay những người thừa kế không ưa lấy đi.

Ngài dùng một hình ảnh rất đẹp: giống như một hồ nước trong, mát, ngọt, bờ đẹp, nhưng nằm ở nơi không người, nên không ai được uống, không ai được tắm. Nước vẫn ở đó cho đến khi cạn.

Ngược lại, người chân chính có tài sản thì làm cho mình và những người xung quanh an vui, làm phước, giống như hồ nước gần làng, ai cũng được múc dùng.

Bhogasukha: niềm vui được hưởng dụng

Ở AN 4.62, khi dạy ông Cấp Cô Độc về bốn niềm vui của người tại gia, Đức Phật kể tên bhogasukha, niềm vui của sự hưởng dụng. Đó là khi người có tài sản kiếm được đúng pháp biết dùng nó để hưởng và để làm phước, rồi vui vì điều ấy.

Còn ở AN 5.41, Kinh Ādiya, năm lợi ích của tài sản đúng pháp được kể theo thứ tự: làm cho mình, cha mẹ, vợ con, người làm được an vui; làm cho bạn bè an vui; phòng hộ tai họa; làm năm lễ cúng; và cúng dường sa-môn. Quý vị để ý, chính mình đứng ngay trong lợi ích thứ nhất.

Kinh còn thêm một ý rất sâu: người dùng tài sản như vậy, dù tài sản tăng lên hay giảm đi, cũng không hối tiếc. Tiêu chuẩn ở đây không phải số dư cuối năm, mà là sự không hối tiếc.

Vì sao không dám hưởng

Nếu quan sát kỹ, phía sau sự không dám hưởng thường có một nỗi sợ. Sợ mai có chuyện. Sợ thiếu. Sợ người khác nghĩ mình xa hoa. Có người lớn lên trong những năm tháng khốn khó, nên dù giờ đã đủ đầy, tâm vẫn sống trong căn bếp thiếu gạo năm xưa.

Có người lại nghĩ hưởng là trái với tu. Đây là hiểu lầm cần tháo gỡ. Kinh không đồng nhất khổ hạnh với đạo đức. Người xuất gia buông bỏ tài sản, đó là con đường của người xuất gia. Còn người tại gia, theo AN 5.41, làm cho mình và người thân an vui bằng tài sản chân chính là một việc đáng làm. Hưởng ở đây dĩ nhiên không phải rung cây sung như tập trước đã bàn, mà là dùng có chừng mực, có ý thức, có chia sẻ.

Một bà cụ bán rau cả đời dành dụm, đến lúc các con muốn đưa đi chơi thì gạt đi: để dành cho các con. Các con đáp: mẹ ơi, chúng con chỉ cần mẹ khỏe và vui, chứ sổ tiết kiệm thì ngân hàng giữ hộ được rồi.

Quan sát nỗi sợ khi tiêu cho chính mình

Thực hành: chọn một khoản chi nhỏ, chính đáng, cho niềm vui của mình hoặc người thân, như một bữa cơm ngon, một cuốn sách, một buổi đi dạo. Trước khi chi, quan sát xem có ý nghĩ ngăn cản nào khởi lên không. Có cảm giác áy náy, lo lắng không?

Đừng chống lại, chỉ nhận biết: đây là sợ, đây là áy náy. Rồi sau khi chi, quan sát lần nữa: tâm có hối tiếc không? Nếu không hối tiếc, đó là dấu hiệu của bhogasukha theo đúng tinh thần AN 5.41.

Câu hỏi tự quan sát: nếu tài sản của mình là một hồ nước, hiện nay có ai đang được uống nước từ hồ ấy, kể cả chính mình?

Nỗi sợ không chỉ khiến người ta không dám hưởng. Trong vai trò người đứng đầu một gia đình hay một doanh nghiệp, sợ hãi còn là một trong bốn thứ làm lệch mọi quyết định, cùng với thiên vị, sân hận và si mê. Phần tiếp theo của series sẽ mở đầu bằng chính bốn thứ ấy.

Tóm lại: Có tiền mà không dám hưởng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về có tiền mà không dám hưởng

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 24: Có tiền mà không dám hưởng: Một nghịch lý của đời sống. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.