Có một loại lợi nhuận được kế toán ghi rất đẹp ở cột thu, nhưng người khác lại phải âm thầm trả ở cột chi. Một xưởng nhuộm tiết kiệm được cả trăm triệu mỗi năm nhờ xả nước thải ban đêm. Báo cáo cuối năm xanh như lá chuối. Chỉ có con kênh sau xưởng là đổi màu theo mùa thời trang.

Chủ xưởng không lừa ai, không cướp của ai, thậm chí năm nào cũng cúng chùa. Vậy đồng tiền ấy có sạch không? Và có thật sự tồn tại con đường làm giàu mà không gây tổn hại, hay đó chỉ là khẩu hiệu dán trên tường văn phòng?

Làm giàu mà không gây tổn hại: thước đo trong Kinh Rāsiya

Trong Tương Ưng Bộ, bài kinh SN 42.12, có một vị trưởng làng tên Rāsiya đến hỏi Đức Phật một câu khá thẳng: nghe nói Sa-môn Gotama chê bai mọi lối sống khổ hạnh, có đúng không?

Đức Phật không trả lời có hay không. Ngài mở rộng vấn đề, nói về hai cực đoan nên tránh: đắm chìm trong dục lạc và hành hạ thân xác. Rồi Ngài phân tích những người sống hưởng thụ dục lạc, gọi là kāmabhogī, theo một cách rất tỉ mỉ, gần như một bảng chấm điểm.

Tiêu chí thứ nhất: tài sản được tìm kiếm bằng cách nào. Có người tìm của phi pháp, bằng bạo lực, chữ Pāli là sāhasa, nghĩa là cưỡng đoạt, ép buộc. Có người lúc đúng pháp lúc phi pháp. Có người tìm của hoàn toàn đúng pháp, không bạo lực.

Tiêu chí thứ hai: có tài sản rồi, người ấy có làm cho bản thân được an vui, được nuôi dưỡng đầy đủ hay không.

Tiêu chí thứ ba: người ấy có chia sẻ, có làm việc phước thiện hay không.

Ở mỗi tiêu chí, người nào lệch thì bị chê ở điểm đó, người nào đúng thì được khen ở điểm đó. Không ai được miễn chấm điểm chỉ vì tài khoản có nhiều số không.

Người được khen nhiều nhất

Theo kinh, người đáng tán thán nhất là người tìm của đúng pháp, không bạo lực, biết nuôi dưỡng bản thân, biết chia sẻ và làm phước. Và còn thêm một điều nữa: người ấy hưởng dụng tài sản mà không bị trói buộc, không say mê, không mù quáng lao vào, thấy được nguy hiểm, và có trí tuệ về sự xuất ly.

Quý vị để ý, Đức Phật không bắt người cư sĩ giàu phải thấy tội lỗi. Nhưng Ngài cũng không để sự giàu có tự cho mình một tấm giấy thông hành. Câu hỏi đầu tiên luôn là: của này đến từ đâu, và trên đường đến, nó đã đi qua ai?

Tấm gương soi của Rāhula

Để hiểu thế nào là tổn hại, có thể đối chiếu thêm Kinh MN 61. Đức Phật dạy chú Sa-di Rāhula dùng hành động như soi gương: trước khi làm, trong khi làm và sau khi làm, hãy xét việc này dẫn đến khổ cho mình, cho người, hay cho cả hai. Nếu có, đừng làm, hoặc dừng lại, hoặc thành thật nhìn nhận và sửa đổi.

Đem tấm gương ấy soi vào xưởng nhuộm, kết quả khá rõ. Không có bạo lực theo kiểu cầm dao, nhưng có một sự cưỡng đoạt lặng lẽ: lấy sức khỏe của người dưới hạ lưu để đổi lấy lợi nhuận của mình. Đây là một suy luận ứng dụng từ nguyên tắc kinh, không phải lời kinh trực tiếp, nhưng nguyên tắc thì rất minh bạch.

Một ví dụ khác gần hơn: một nhân viên được thưởng theo số hợp đồng vay tiêu dùng ký được. Anh không nói dối, chỉ cố tình không giải thích lãi suất thật cho những người lớn tuổi đọc không kỹ. Tiền thưởng hợp lệ, hợp đồng hợp pháp. Nhưng gương soi của Rāhula sẽ hỏi: có ai đang chịu khổ vì việc này không?

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nói: kinh doanh mà, cạnh tranh thì phải có người thắng người thua, sao tránh được tổn hại? Ở đây cần phân biệt. Đối thủ mất khách vì sản phẩm của mình tốt hơn là chuyện bình thường của chợ búa. Còn khách hàng, người lao động hay cộng đồng phải gánh chịu cái giá mà mình giấu đi, đó mới là điều kinh gọi là phi pháp.

Cũng có người lo quá mức, đến nỗi không dám làm ăn vì sợ tổn hại ai đó. Kinh không dạy sự tê liệt. Kinh dạy sự tỉnh thức trước, trong và sau mỗi quyết định.

Nghe vậy, có chủ doanh nghiệp than: làm ăn theo kinh thì lời ít lắm. Có thể đúng trong một quý. Nhưng ít ra, đêm về không phải giật mình mỗi khi có ai gõ cửa.

Quan sát tâm trước một món lợi

Khi một cơ hội kiếm tiền xuất hiện, thử để ý cảm giác đầu tiên trong thân: có một sự háo hức, nóng lên, muốn chốt ngay. Đó là lobha, tham, đang lên tiếng. Không cần đè nén, chỉ cần biết. Rồi hỏi tiếp ba câu của gương soi: có khổ cho mình không, có khổ cho người không, có khổ cho cả hai không.

Câu hỏi để tự quan sát hôm nay: trong nguồn thu nhập của mình, có phần chi phí nào đang được người khác trả mà mình chưa từng nhìn thấy?

Nếu cách kiếm tiền quan trọng đến vậy, thì nghề nghiệp nuôi sống mình nằm ở đâu trên con đường tu tập? Trong Bát Chánh Đạo có một chi phần dành riêng cho việc này. Tập tiếp theo sẽ bàn về chánh mạng: nghề nghiệp nuôi sống hay làm tổn thương tâm.

Tóm lại: Làm giàu mà không gây tổn hại dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về làm giàu mà không gây tổn hại

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 09: Làm giàu mà không gây tổn hại. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.