Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về một câu hỏi rất đời: khi tụng mà tâm chạy lung tung, phóng tâm như vậy có còn công đức không?

Ai từng tụng kinh đều có kinh nghiệm này. Bắt đầu rất trang nghiêm: thắp hương, chắp tay, đọc câu đầu tiên thật rõ. Đến câu thứ năm, tâm nhớ ra nồi cơm chưa bấm nút. Câu thứ mười, tâm đang soạn tin nhắn trả lời đồng nghiệp. Câu thứ hai mươi, tâm đã thắng hiển hách một cuộc tranh luận với người hàng xóm, dù cuộc tranh luận ấy chưa từng xảy ra. Rồi bỗng nhiên giật mình: ơ, mình đang tụng tới đâu rồi nhỉ?

Lúc ấy, nhiều người thấy xấu hổ. Có người nghĩ: thời tụng này hỏng rồi, phải đọc lại từ đầu. Có người tự trách: tu bao năm mà tâm vẫn như con khỉ. Tập này xem phóng tâm dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, và sẽ thấy rằng chính khoảnh khắc “ơ” ấy lại quý hơn nhiều người tưởng.

PHẦN 1 Phóng tâm là gì trong ngôn ngữ Pāli?

Trong Kinh tạng Pāli, trạng thái tâm chạy nhảy, không yên được gọi là uddhacca, thường dịch là trạo cử. Chữ này gợi hình ảnh một thứ gì bị thổi bốc lên, không đứng yên được. Nó thường đi đôi với kukkucca, sự hối hận, lo lắng về điều đã làm hay chưa làm. Cặp uddhacca-kukkucca là một trong năm triền cái.

Năm triền cái gồm: tham dục (kāmacchanda), sân hận (byāpāda), hôn trầm thụy miên (thīna-middha), trạo cử hối hận (uddhacca-kukkucca) và hoài nghi (vicikicchā). Điều đáng chú ý là Đức Phật gọi chúng là “chướng ngại”, không gọi là “tội”. Một ý nghĩ lạc đề xuất hiện không tự động là một thất bại đạo đức. Nó chỉ là thời tiết của tâm: hôm nay gió, ngày mai lặng.

Nếu ai đó trách mình phóng tâm như thể vừa phạm giới, thì đó giống như trách bầu trời vì có mây. Mây đến là chuyện của mây. Việc của người tu là biết có mây, và không đứng dưới mưa mà cãi nhau với trời.

PHẦN 2 Chậu nước bị gió khuấy

Kinh Saṅgārava có một ví dụ rất đẹp về năm triền cái. Bà-la-môn Saṅgārava hỏi Đức Phật: vì sao có lúc những bài chú thuật học thuộc lâu ngày cũng không nhớ ra, có lúc chưa học kỹ mà vẫn nhớ rõ? Đức Phật trả lời bằng hình ảnh một chậu nước dùng để soi mặt.

Phóng tâm chính là chậu nước bị gió khuấy. Nước vẫn là nước, không bẩn đi. Chỉ là mặt nước đang gợn sóng nên hình ảnh bị vỡ ra từng mảnh. Không cần thay chậu nước mới. Chỉ cần gió lặng dần, mặt nước tự phẳng lại.

Ví dụ này còn cho thấy một điều thực tế: muốn thấy rõ, không phải dùng sức đè mặt nước xuống. Ai từng thử dùng tay đè cho nước hết gợn đều biết kết quả: sóng còn to hơn. Tâm cũng vậy. Cố ép tâm “không được nghĩ” thường chỉ tạo thêm một làn sóng mới, làn sóng của sự bực bội.

PHẦN 3 Khoảnh khắc biết mình phóng tâm là khoảnh khắc sati quay về

Đây là điểm then chốt của cả tập: khoảnh khắc biết mình vừa phóng tâm không phải là khoảnh khắc thất bại. Đó là khoảnh khắc chánh niệm vừa trở lại. Trước khoảnh khắc ấy, tâm đang lạc mà không biết mình lạc. Ngay khi “ơ” lên một tiếng, sati đã có mặt.

Tâm đi – biết – trở về. Mỗi lần trở về là một lần sati được tập luyện.

Hãy hình dung người tập tạ ở phòng gym. Không ai than: “Hôm nay thất bại rồi, phải nâng quả tạ lên tới hai mươi lần.” Mỗi lần nâng lên chính là bài tập. Với chánh niệm cũng thế. Nếu tâm phóng đi hai mươi lần và được kéo về hai mươi lần, thì đó là hai mươi lần sati được rèn luyện. Một người không bao giờ phóng tâm thì chắc là… đang ngủ.

Lời Đức Phật trong kinh Song Tầm (MN 19) cho thấy vì sao sự trở về này quan trọng đến vậy:

Tâm giống một con đường mòn trên đồi cỏ. Đi lại chỗ nào nhiều thì chỗ đó thành lối. Mỗi lần phóng tâm rồi biết và trở về, một lối mòn mới được khắc thêm một chút: lối mòn của sự tỉnh thức. Lâu dần, tâm tự nghiêng về phía trở về, nhanh hơn, nhẹ hơn.

PHẦN 4 Phóng tâm và công đức: không cần Merit Score 78/100

Nhiều người lo: tụng mà phóng tâm thì công đức có bị trừ điểm không? Có lẽ trong đầu một số người đang có một bảng chấm điểm vô hình: thời tụng sáng nay, tập trung 78 trên 100, công đức đạt loại khá. Nghe thì buồn cười, nhưng tâm lý này khá phổ biến.

Kinh Pāli nhìn công đức theo cách khác. Đức Phật nói trong AN 6.63: Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi: “Này các tỳ-kheo, Ta nói tác ý chính là nghiệp.” Khi một người ngồi xuống tụng với chủ ý lành, muốn tâm an, muốn nhớ đến Tam Bảo, muốn hồi hướng cho người khác, chủ ý ấy là thiện. Dòng tâm trong suốt thời tụng thay đổi từng sát-na: lúc thì tỉnh, lúc thì lạc, lúc lại trở về. Các sát-na tỉnh thức và trở về vẫn là thiện; sát-na lạc thì không làm mất đi những sát-na kia.

Nói cách khác, không cần chờ tâm hoàn hảo mới bắt đầu tu. Nếu đợi tâm hết phóng mới được tụng, thì có lẽ cả đời không ai được tụng. Chủ đề cetanā và tâm thanh tịnh đã được bàn kỹ ở Tập 15: Tâm thanh tịnh quan trọng hơn lời tụng?, và câu hỏi về phước trong việc tụng niệm ở Tập 11.

Tuy vậy, kinh cũng không khuyến khích sự dễ dãi. Câu Pháp Cú 19 nói người tụng nhiều mà không thực hành thì như người chăn bò đếm bò cho người khác. Điểm khác biệt nằm ở thái độ: phóng tâm rồi biết và trở về là đang thực hành. Còn để mặc tâm trôi suốt thời tụng, miệng đọc như máy, thì mới đúng là đếm bò hộ người.

PHẦN 5 Phóng tâm là bản đồ của chấp thủ

Có một cách nhìn phóng tâm rất hữu ích: thay vì chỉ kéo tâm về, hãy để ý xem tâm thường chạy về đâu. Nếu quan sát vài tuần, sẽ thấy tâm có những điểm đến quen thuộc. Có người tâm luôn chạy về chuyện tiền bạc. Có người chạy về một mối quan hệ chưa lành. Có người chạy về công việc chưa xong. Có người chạy về nỗi sợ sức khỏe.

Những chỗ tâm hay chạy đến chính là những chỗ còn nhiều bám víu. Phóng tâm, nhìn theo cách ấy, trở thành một tấm bản đồ: chỉ ra rằng tham, sân, lo âu đang đóng quân ở đâu. Người tụng không cần xấu hổ về tấm bản đồ này. Ngược lại, có thể cảm ơn nó, vì nó cho biết chỗ nào cần chăm sóc.

Ví dụ, nếu mỗi lần tụng, tâm đều chạy về người đồng nghiệp đã nói một câu khó nghe, thì đó là dấu hiệu sân đang cần được để ý. Có thể sau thời tụng, dành vài phút rải tâm từ đến người ấy, hoặc ít nhất là nhận ra: “À, chuyện này vẫn còn làm mình đau.” Nhận ra như thế đã là một bước lớn.

PHẦN 6 Những phương pháp Đức Phật dạy để đối trị phóng tâm

Kinh Pāli không chỉ nói “hãy chánh niệm”, mà còn đưa ra những phương pháp rất cụ thể. Trong kinh An Trú Tầm (MN 20), Đức Phật dạy năm cách đối trị khi những ý nghĩ bất thiện cứ khởi lên:

Thứ tự của năm cách rất đáng học. Phương pháp mạnh nhất được để sau cùng. Bắt đầu bằng sự nhẹ nhàng: chuyển hướng, quán xét, không để ý tới. Chỉ khi thật cần mới dùng sức. Nhiều người làm ngược: vừa phóng tâm đã nghiến răng tự trách, rồi mệt mỏi bỏ cuộc.

Còn khi tâm không chạy nhảy mà lại chìm xuống, tức là buồn ngủ, Kinh Pāli cũng có lời khuyên. Trong kinh Pacalā (AN 7.61), Đức Phật dạy tôn giả Moggallāna một loạt cách đối trị buồn ngủ: chú ý đến một đối tượng khác, suy tư về giáo pháp đã học, đọc tụng thành tiếng, kéo tai, xoa tay chân, đứng dậy rửa mặt bằng nước lạnh, nhìn lên các vì sao, tưởng đến ánh sáng, đi kinh hành. Nếu tất cả đều không được, thì nằm xuống ngủ với chánh niệm. Đức Phật không bắt người buồn ngủ phải chiến đấu đến cùng. Nếu thật sự thiếu ngủ, cách tu tốt nhất có khi là đi ngủ.

Kinh Pháp Cú có một câu rất ngắn mô tả công việc này:

Người thợ làm tên không bẻ gãy cây tên vì nó cong. Ông hơ lửa, uốn từ từ, kiên nhẫn từng chút một. Đó là thái độ đúng với một cái tâm hay phóng.

PHẦN 7 Bốn bước: Biết – Không trách – Trở về – Tiếp tục

Từ tất cả những lời dạy trên, có thể rút ra một phương pháp đơn giản cho mỗi lần phóng tâm khi tụng, dù là tụng Chú Đại Bi, Kinh Từ Bi hay bất cứ bài kinh nào.

Biết. Nhận ra: tâm vừa đi chỗ khác. Có thể ghi nhận nhẹ trong tâm: “nghĩ”, “lo”, “nhớ”. Không cần phân tích dài.

Không trách. Đây là bước nhiều người bỏ qua nhất. Câu “sao mình tệ thế” chính là một lần phóng tâm thứ hai, còn mệt hơn lần thứ nhất. Hãy đối xử với tâm như đối xử với một đứa trẻ chạy ra đường: dắt về, không cần đánh.

Trở về. Đưa sự chú ý về với âm thanh của lời tụng, nghĩa của câu đang đọc, hoặc hơi thở. Nếu không nhớ đang ở câu nào, cứ bắt đầu lại từ câu gần nhất có thể nhớ. Thời tụng không phải bài kiểm tra.

Tiếp tục. Tụng tiếp, với sự nhẹ nhàng. Lần phóng tâm sau sẽ đến, và lại biết, lại về.

Khoảng cách giữa một ý nghĩ sinh lên và hành động chạy theo nó chính là nơi tự do bắt đầu. Người tập được bốn bước này khi tụng sẽ thấy nó có ích cả ngoài đời: lúc muốn mở điện thoại giữa cuộc họp, lúc muốn nói một câu nặng lời, lúc muốn mua thêm một món đồ không cần. Biết, không trách, trở về, tiếp tục.

Khi tâm đã biết trở về với lời tụng nhiều lần, một câu hỏi tự nhiên xuất hiện: âm thanh của lời tụng có thể trở thành một đề mục thiền định thật sự không? Mời quý vị đến với Tập 20: Từ tụng niệm đến Samādhi – âm thanh có thể trở thành đề mục thiền không?, nơi lời tụng, sự tưởng niệm và im lặng được đặt vào đúng chỗ trên con đường định và tuệ.

Còn 5 tập nữa trong chuyên đề Chú Đại Bi trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại quý vị trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.