Có một chị nhân viên kế toán kể rằng đêm chị trả xong kỳ góp cuối cùng của căn hộ, chị không ăn mừng, không mở tiệc. Chị chỉ ngủ một mạch đến sáng, lần đầu tiên sau mười hai năm. Sáng dậy, chị ngạc nhiên vì không biết từ bao giờ mình đã quen với việc ngủ mà trong đầu vẫn còn một bảng tính chạy ngầm.

Thiên hạ hay chúc nhau giàu sang, phát tài, ít ai chúc nhau không nợ ai. Nghe có vẻ khiêm tốn quá. Nhưng hỏi những người từng mang nợ, họ sẽ nói đó là lời chúc quý nhất. Và lạ thay, hơn hai nghìn năm trước, Đức Phật đã đặt cho niềm vui này một cái tên riêng.

Không nợ ai: một trong bốn hạnh phúc của người tại gia

Trong Tăng Chi Bộ, Kinh Ānaṇya, AN 4.62, Đức Phật dạy ông Anāthapiṇḍika về bốn loại hạnh phúc mà người cư sĩ hưởng thụ dục lạc có thể đạt được, tùy thời, tùy duyên.

Đó là niềm vui vì có tài sản chính đáng, atthisukha; niềm vui vì được hưởng dụng tài sản và làm phước, bhogasukha; niềm vui vì không mắc nợ, ānaṇyasukha; và niềm vui vì không bị chê trách, anavajjasukha.

Hôm nay chỉ dừng lại ở loại thứ ba, vì đây là loại dễ bị bỏ qua nhất. Nhiều người thường nghĩ hạnh phúc là có thêm. Còn ānaṇyasukha lại là hạnh phúc của việc không thiếu ai cái gì.

Dù ít hay nhiều

Kinh mô tả rất giản dị: người thiện nam tử suy nghĩ, mình không mắc nợ ai bất cứ điều gì, dù ít hay nhiều. Nhờ suy nghĩ ấy mà người ấy cảm thấy an lạc, hoan hỷ.

Hai chữ dù ít hay nhiều rất đáng để ý. Không chỉ khoản vay mua nhà mới là nợ. Hai trăm nghìn mượn đồng nghiệp hôm quên ví, ly cà phê bạn trả trước hẹn tuần sau gửi lại, món hàng mua trước trả sau từ ba tháng trước. Những khoản nhỏ ấy không làm ai phá sản, nhưng chúng giống những viên sỏi trong giày: không đủ làm ngã, nhưng đủ làm mỗi bước đi không còn nhẹ nhàng.

Có người cười nói: số nợ của mình nhỏ lắm, chỉ là nợ ở nhiều nơi thôi. Đó chính là kiểu nợ khiến điện thoại reo lúc nào cũng giật mình.

Vì sao không nợ ai lại là hạnh phúc

Quan sát kỹ, niềm vui của người không nợ ai không phải là cảm giác hưng phấn. Nó là sự vắng mặt của một gánh nặng. Không phải né một ánh mắt, không phải soạn sẵn lời xin khất, không phải tính xem tháng này xoay vòng chỗ nào.

Ứng dụng vào đời sống hôm nay, đây là suy luận từ nguyên tắc kinh: một gia đình sống trong khả năng của mình, chi tiêu không vượt thu nhập, là đang nuôi dưỡng ānaṇyasukha mỗi ngày. Một chủ doanh nghiệp thanh toán đúng hạn cho nhà cung cấp và trả lương đúng ngày cho nhân viên cũng đang hưởng một phần niềm vui này, có khi còn ngủ ngon hơn cả khi ký được hợp đồng lớn.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe bài kinh liền kết luận mọi khoản vay đều là xấu. Kinh không nói như vậy. Kinh tán thán niềm vui không mắc nợ, chứ không ban hành một điều luật cấm vay. Vay để làm ăn chân chính, có tính toán, có khả năng trả, là chuyện khác hẳn với vay để chạy theo một lối sống vượt quá khả năng.

Cũng có người hiểu không nợ ai là không cần ai, không mang ơn ai. Đó là một sự nhầm lẫn. Biết ơn, kataññutā, là phẩm chất được kinh tán thán ở nhiều nơi. Không mắc nợ tiền bạc khác hẳn với việc quên ơn những người đã giúp mình.

Và điều quan trọng nhất: chính trong AN 4.62, Đức Phật dạy rằng ba niềm vui đầu, gồm có tài sản, hưởng dụng và không nợ ai, đều không bằng một phần mười sáu của niềm vui không lỗi lầm. Không nợ tiền là tốt, nhưng thân, khẩu, ý không lỗi lầm mới là sự nhẹ nhõm sâu nhất.

Quan sát tâm khi nghĩ đến nợ

Thực hành hôm nay rất đơn giản. Ngồi yên, nhớ đến một khoản mình còn nợ, dù nhỏ. Quan sát trong thân: có chỗ nào nặng xuống, co lại không? Rồi nhớ đến một lần trả xong một món nợ. Quan sát: thân có nhẹ đi không, có một chút hỷ khởi lên không?

Hai cảm giác ấy đều vô thường, đến rồi đi. Thấy được như vậy, người cư sĩ vừa có động lực sống không nợ ai, vừa không bám chặt vào bất kỳ cảm giác nào.

Câu hỏi tự quan sát hôm nay: nếu tối nay quý vị liệt kê mọi khoản mình đang nợ, dù ít hay nhiều, danh sách ấy dài bao nhiêu, và khoản nhỏ nhất có thể trả ngay ngày mai là khoản nào?

Nhưng với nhiều người, vấn đề không chỉ là món nợ, mà là phần lãi cứ lớn dần mỗi tháng. Trong Kinh Iṇa, Đức Phật mô tả chuỗi khổ của người nghèo phải vay nợ, trả lãi, bị đòi, bị truy đuổi. Khi tiền lãi trở thành nỗi khổ, đó là nội dung của tập kế tiếp.

Tóm lại: Không nợ ai dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về không nợ ai

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 19: Không nợ ai: Một loại hạnh phúc ít người trân trọng. Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.