Một giờ sáng, sau một ngày bị sếp phê bình trước cả phòng, một cô nhân viên nằm lướt điện thoại. Mười lăm phút sau, giỏ hàng có một chiếc máy làm sữa hạt, ba cái áo cùng kiểu khác màu và một bộ dao nhập khẩu, dù tay nghề bếp của cô chưa vượt quá món mì gói. Ba ngày sau shipper gọi, cô nhìn đống hộp và tự hỏi ai đã đặt những thứ này. Câu trả lời là chính cô, phiên bản lúc một giờ sáng.

Shipper có khi hiểu tâm trạng khách hơn cả người thân. Thấy một người nhận hàng ba ngày liền là đoán được tuần đó người ấy không ổn.

Vậy mỗi lần bấm thanh toán, đó là mua vì cần, hay mua để khỏa lấp một nỗi bất an? Kinh tạng Pāli không bàn về sàn thương mại điện tử, nhưng có hai bài kinh soi vào câu hỏi này rất sáng.

Mua vì cần: tài sản có bốn chỗ đến xứng đáng

Trong AN 4.61, Kinh Pattakamma, Đức Phật dạy ông Cấp Cô Độc về bốn việc xứng đáng làm với tài sản kiếm được đúng pháp. Một là làm cho bản thân, cha mẹ, vợ con, người làm và bạn bè được an vui. Hai là phòng hộ trước tai họa. Ba là làm năm loại lễ cúng: cho bà con, cho khách, cho người đã khuất, cho nhà nước, cho chư thiên. Bốn là cúng dường các vị sa-môn, bà-la-môn sống đúng đắn.

Rồi Ngài nói một ý rất đáng suy ngẫm: tài sản tiêu hao ngoài bốn việc ấy thì được gọi là đã đi sai chỗ, không đến nơi xứng đáng, được dùng không đúng nơi.

Quý vị để ý, việc đầu tiên đã bao gồm làm cho chính mình an vui. Kinh không đòi người cư sĩ sống khắc khổ. Mua đôi giày tốt để đi làm, mua sách cho con, đãi bạn một bữa ngon đều nằm trong khung ấy. Vấn đề không phải mua nhiều hay ít, mà món đồ có thật sự làm ai an vui, hay chỉ làm dịu một cơn ngứa trong tâm được nửa tiếng.

Năm thứ che tâm đứng sau nút thanh toán

Cũng trong AN 4.61, Đức Phật chỉ ra vì sao người ta làm điều không nên làm và bỏ điều nên làm: vì tâm bị tham lam bất chính, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo cử hối hận và hoài nghi chế ngự. Người như vậy đánh mất danh tiếng và an vui.

Đem năm thứ ấy soi vào thói quen mua sắm, đây là ứng dụng từ nguyên tắc kinh chứ không phải lời kinh trực tiếp, sẽ thấy những gương mặt quen thuộc. Tham thì dễ thấy: người khác có, mình cũng muốn có. Sân kín đáo hơn: giận sếp, giận chồng, rồi trút vào giỏ hàng như thể ví tiền có lỗi. Hôn trầm là lúc mệt rã rời, lướt vô thức, ngón tay tự bấm. Trạo hối là sự bồn chồn, mua để có cảm giác đang làm gì đó. Còn nghi là phân vân mãi, rồi mua luôn cả hai cho chắc.

Một ông chủ cửa hàng điện máy nói vui: khách quyết định nhanh nhất thường là khách vừa cãi nhau với vợ. Họ không mua tủ lạnh, họ mua cảm giác mình vẫn còn quyền quyết định.

Quán thọ: nhìn thẳng vào cơn ngứa

MN 10, Kinh Niệm Xứ, đưa ra công cụ rất cụ thể. Trong phần quán thọ, vedanā, hành giả biết rõ khi cảm giác dễ chịu, khi khó chịu, khi không khó chịu cũng không dễ chịu. Trong phần quán tâm, biết rõ tâm có tham là có tham, tâm có sân là có sân.

Áp dụng vào việc mua sắm, có thể suy ra: đứng sau một cú mua để khỏa lấp thường là một khổ thọ chưa được nhận biết, như cảm giác trống trải, bị coi thường, chán nản. Tâm không muốn ở lại với khổ thọ ấy nên đi tìm một lạc thọ thay thế. Và không gì đến nhanh bằng tiếng ting của đơn hàng thành công.

Nhưng lạc thọ ấy rất ngắn. Hộp mở xong, khổ thọ cũ vẫn còn, lại thêm chút áy náy khi nhìn sao kê. Giống như uống nước biển để giải khát.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe vậy liền nghĩ: cứ thích là sai, phải mua thứ thật xấu, thật rẻ mới là tu. Không phải vậy. Kinh không chê lạc thọ; trong AN 4.61, làm cho mình an vui là việc xứng đáng đầu tiên. Thứ cần nhận diện là động cơ: món đồ được mua vì nó có ích, hay vì tâm cần một liều thuốc giảm đau.

Hai người có thể mua cùng một chiếc áo. Một người mua vì cần cho buổi phỏng vấn tuần sau. Một người mua vì vừa xem ảnh đồng nghiệp đi du lịch. Chiếc áo giống nhau, tâm phía sau rất khác.

Ba hơi thở trước khi bấm thanh toán

Thực hành: trước khi bấm thanh toán, thở ba hơi và hỏi ba câu. Cảm thọ lúc này dễ chịu, khó chịu hay trung tính? Tâm đang có tham, có sân, đang mệt hay bồn chồn? Món này phục vụ việc nào trong bốn việc xứng đáng?

Nếu sau ba hơi thở vẫn thấy rõ đó là mua vì cần, cứ mua với tâm an. Nếu không rõ, để giỏ hàng nằm đó qua một đêm. Món thật sự cần thì sáng mai vẫn cần. Còn cơn ngứa thì thường đã ngủ quên trước cả chủ nhân.

Câu hỏi tự quan sát: món đồ gần nhất mình mua mà chưa dùng đến, nó được mua vào lúc tâm đang ở trạng thái nào?

Nhưng kiềm chế quá thì có người lại rơi sang phía bên kia: sợ tiêu đến mức tự làm khổ mình và người thân. Tiết kiệm khác keo kiệt ở điểm nào? Hình ảnh người thợ cầm cân trong Kinh Dīghajāṇu sẽ trả lời câu hỏi đó trong tập tiếp theo.

Tóm lại: Mua vì cần dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về mua vì cần

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 22: Mua vì cần hay mua để khỏa lấp bất an? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.