Ở sảnh một công ty có tấm bảng lớn ghi dòng chữ: nhân viên là tài sản quý nhất. Ngay bên dưới tấm bảng, kế toán vừa thông báo lương tháng trước sẽ về chậm thêm hai tuần. Tài sản quý nhất, nhưng có vẻ là loại tài sản không cần bảo dưỡng.

Nhiều chủ doanh nghiệp không hề xấu. Họ chỉ quá bận lo dòng tiền, lo đơn hàng, lo ngân hàng gọi, đến mức con người trong công ty dần biến thành một dòng chi phí trên bảng tính. Vậy theo Kinh tạng Pāli, người làm chủ có bổn phận gì với những người làm việc cho mình?

Chủ doanh nghiệp và phương Dưới trong Kinh Siṅgālaka

Trong Trường Bộ, Kinh Siṅgālaka DN 31, Đức Phật gặp chàng trai Siṅgālaka sáng sớm đang ướt áo đảnh lễ sáu phương theo lời cha dặn. Đức Phật không bảo anh bỏ nghi lễ ấy, mà giải thích lại ý nghĩa: sáu phương chính là sáu mối quan hệ của một đời người.

Cha mẹ là phương Đông, thầy là phương Nam, vợ con là phương Tây, bạn bè là phương Bắc, sa-môn là phương Trên. Còn người làm, người giúp việc, người lao động là phương Dưới.

Chữ dưới ở đây dễ gây hiểu lầm. Nó không có nghĩa là thấp kém. Trong cách nhìn của bài kinh, phương nào cũng là phương để tôn kính. Phương Dưới giống như mặt đất: người ta đứng trên đó mỗi ngày, nên rất dễ quên mất rằng nếu đất lún thì cả ngôi nhà cũng nghiêng.

Năm bổn phận của người chủ

Kinh nêu năm cách người chủ đối xử với phương Dưới.

Thứ nhất, giao việc phù hợp với sức lực. Không giao cho một người khối lượng của ba người rồi gọi đó là cơ hội phát triển bản thân. Biết sức người mà phân việc là một dạng trí tuệ quản trị.

Thứ hai, cấp thức ăn và tiền lương. Thời Đức Phật là cơm áo, ngày nay là lương, bảo hiểm, chế độ. Trả đủ và trả đúng hạn. Lời hứa thưởng Tết mà đến rằm tháng Giêng vẫn còn là lời hứa thì không còn là đãi ngộ nữa, mà là văn học.

Thứ ba, chăm sóc khi ốm đau. Người làm không phải cỗ máy hỏng thì thay. Khi họ bệnh, một cuộc gọi hỏi thăm, một khoản hỗ trợ, một sự sắp xếp cho nghỉ, đều là bổn phận chứ không phải ân huệ.

Thứ tư, chia sẻ những món ngon đặc biệt. Có lộc thì chia. Ngày nay có thể hiểu là chia phần lợi nhuận khi công ty làm ăn tốt, chứ không chỉ chia khó khăn khi công ty làm ăn kém. Đây là suy luận ứng dụng từ tinh thần kinh, không phải chính sách được ghi trong kinh.

Thứ năm, cho nghỉ ngơi đúng lúc. Nghe đơn giản, nhưng đây là điều nhiều nơi quên nhất. Tin nhắn công việc lúc mười một giờ đêm, kèm câu mai em xử lý sớm giúp anh nhé, là một kiểu tước giờ nghỉ rất lịch sự.

Phương Dưới đáp lại thế nào

Kinh không chỉ đòi hỏi một chiều. Người làm được đối xử như vậy sẽ đáp lại bằng năm điều: dậy trước chủ, nghỉ sau chủ, chỉ nhận vật được cho, làm việc khéo léo, và nói tốt về người chủ. Điều đáng chú ý là thứ tự: bài kinh nói bổn phận của người chủ trước. Lòng tận tâm của người làm được xem như sự đáp lại, không phải món nợ đòi trước.

Một chủ doanh nghiệp muốn nhân viên gắn bó mà chưa từng hỏi họ có kịp ăn trưa không thì cũng giống người muốn cây ra trái mà quên tưới nước, chỉ đứng tưới bằng khẩu hiệu.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghĩ chăm lo cho người lao động là làm từ thiện, là mềm yếu, sẽ làm hỏng kỷ luật. Bài kinh không nói vậy. Giao việc phù hợp sức không có nghĩa là giao ít việc. Cho nghỉ đúng lúc không có nghĩa là thả lỏng. Đây là sự công bằng, không phải sự nuông chiều.

Cũng có người nghĩ chỉ cần trả lương cao là đủ. Nhưng trong năm bổn phận, tiền chỉ là một. Bốn điều còn lại nói về sự thấu hiểu, sự quan tâm, sự chia sẻ và sự tôn trọng nhịp sống của con người.

Quan sát tâm của người làm chủ

Với một chủ doanh nghiệp, bài thực hành có thể bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ: lúc sắp giao việc gấp cho ai đó. Dừng lại một hơi thở. Nhận biết tâm đang có gì: lo lắng vì khách hàng hối thúc, bực bội vì kế hoạch trễ, hay một chút coi nhẹ người đối diện. Chỉ cần thấy rõ, quyết định sau đó thường sẽ khác đi.

Câu hỏi để tự quan sát hôm nay: nếu người làm việc cho quý vị được viết một bài đánh giá ẩn danh về người chủ, năm bổn phận kia sẽ được chấm mấy sao?

Nhưng quan hệ lao động là con đường hai chiều. Nếu người chủ có năm bổn phận, thì một nhân viên tốt là người như thế nào? Có phải cứ làm nhiều giờ, về muộn nhất là tốt nhất? Đó là câu hỏi của tập tiếp theo.

Tóm lại: Chủ doanh nghiệp dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về chủ doanh nghiệp

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 26: Chủ doanh nghiệp có trách nhiệm gì với người lao động? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.