Có một người vừa quy y xong, về nhà mở ứng dụng ngân hàng, nhìn số dư rồi thở dài. Không biết thở dài vì số dư quá ít, hay vì sợ số dư mà nhiều thì Đức Phật sẽ không vui.

Câu hỏi nghe tưởng đùa, nhưng thật ra rất nhiều người học Phật mang theo nó trong lòng nhiều năm. Có người nghĩ rằng muốn tu cho đúng thì phải nghèo một chút. Có người lại nghĩ ngược lại: cứ giàu trước đã, tu để sau, khi nào nghỉ hưu sẽ tính.

Vậy rốt cuộc, chuyện cư sĩ làm giàu có trái với lời Phật dạy hay không?

Cư sĩ làm giàu: câu hỏi thành thật của Dīghajāṇu

Trong Tăng Chi Bộ, bài kinh AN 8.54, Kinh Dīghajāṇu, kể rằng một lần Đức Phật trú tại thị trấn Kakkarapatta của người Koliya. Một người tên Dīghajāṇu, nghĩa là người có đầu gối dài, đến đảnh lễ và thưa một câu rất thật.

Ông nói, đại ý: con là người cư sĩ, sống giữa vợ con, còn dùng hương chiên đàn xứ Kāsi, còn đeo vòng hoa, còn nhận vàng bạc. Xin Thế Tôn dạy cho con những pháp đem lại lợi ích và hạnh phúc ngay đời này và cả đời sau.

Quý vị để ý, ông không giả vờ là một vị ẩn sĩ. Ông không nói con muốn từ bỏ tất cả. Ông nói con đang sống thế này, xin chỉ cho con cách sống cho đúng. Một lời khai báo tài sản trung thực đến mức cơ quan thuế cũng phải cảm động.

Và điều đáng chú ý nhất là Đức Phật không quở trách. Ngài không bảo ông bán hết hương chiên đàn rồi vào rừng. Ngài trả lời đúng câu hỏi được đặt ra.

Bốn pháp cho lợi ích đời này

Đức Phật dạy bốn điều đưa đến lợi ích ngay trong hiện tại.

Thứ nhất là uṭṭhānasampadā, thành tựu sự tinh cần, tức là siêng năng, khéo léo trong nghề nghiệp mình đang làm, dù là làm nông, buôn bán, chăn nuôi hay phục vụ việc công.

Thứ hai là ārakkhasampadā, thành tựu sự bảo vệ. Tài sản kiếm được bằng mồ hôi thì phải biết giữ gìn, không để mất vì trộm cắp, hỏa hoạn hay sự bất cẩn.

Thứ ba là kalyāṇamittatā, có bạn lành, gần gũi những người có niềm tin, có giới, biết chia sẻ và có trí tuệ.

Thứ tư là samajīvitā, sống cân bằng, biết thu và chi tương xứng, không phung phí mà cũng không hà tiện.

Nghe đến đây, có người sẽ nói: ủa, nghe giống một khóa quản trị tài chính cá nhân quá. Đúng vậy, chỉ có điều khóa học này không bán vé, không có gói VIP, và giảng viên không hứa giàu sau ba mươi ngày.

Đồng tiền phải có lý lịch trong sạch

Kinh mô tả tài sản của người cư sĩ bằng một chuỗi hình ảnh rất đẹp: kiếm được nhờ tinh cần nỗ lực, tích lũy bằng sức mạnh đôi tay, đổ mồ hôi trán mà có, hợp pháp và đạt được một cách đúng pháp.

Từ then chốt ở đây là dhammika, đúng pháp. Đức Phật không hỏi ông có bao nhiêu tiền. Câu hỏi ngầm là đồng tiền ấy đến từ đâu.

Một tờ tiền nằm trong ví trông giống hệt mọi tờ tiền khác. Nhưng trong tâm người giữ nó, có tờ tiền làm người ta ngủ ngon, có tờ tiền làm người ta giật mình mỗi khi điện thoại reo lúc nửa đêm.

Bốn pháp cho đời sau

Nhưng bài kinh không dừng ở chuyện làm ăn. Đức Phật tiếp tục dạy bốn pháp đưa đến an lạc đời sau: saddhā, niềm tin có hiểu biết vào sự giác ngộ của Đức Phật; sīla, giữ năm giới; cāga, tâm rộng lượng, vui khi cho; và paññā, trí tuệ thấy rõ sự sinh diệt.

Đây là điểm rất đẹp của bài kinh. Bốn pháp đầu giúp có của. Bốn pháp sau giúp của không biến người ta thành nô lệ. Thiếu bốn pháp đầu, đời sống gia đình chông chênh. Thiếu bốn pháp sau, giàu có dễ trở thành một chiếc lồng mạ vàng.

Một hiểu lầm cần tháo gỡ

Có người nghe bài kinh này rồi kết luận: vậy là Đức Phật khuyến khích làm giàu bằng mọi giá. Không phải vậy. Kinh đặt tài sản trong khung của chánh pháp. Giàu bằng lừa dối không phải là thành tựu mà kinh tán thán.

Cũng có người kết luận ngược lại: người tu thì phải sợ tiền. Cũng không đúng. Với người xuất gia, con đường là buông bỏ tài sản. Với người cư sĩ, con đường là biết tạo ra, giữ gìn và sử dụng tài sản sao cho tâm vẫn tự do.

Quan sát tâm khi nghĩ về tiền

Có một bài thực hành nhỏ. Lần tới khi mở ví hay xem số dư, thử dừng lại ba hơi thở. Quan sát xem trong thân có gì: vai hơi căng, ngực hơi thắt, hay một chút hài lòng nhẹ nhàng. Rồi nhận biết tâm: đang lo lắng, đang so sánh, hay đang biết đủ.

Không cần sửa gì cả. Chỉ cần thấy. Vì khi đã thấy rõ tâm mình đối với đồng tiền, việc kiếm tiền và tiêu tiền sẽ bắt đầu có thêm một người gác cổng, đó là chánh niệm.

Câu hỏi để tự quan sát hôm nay: nếu đồng tiền trong túi có thể kể lại hành trình của nó, nó sẽ kể một câu chuyện khiến quý vị tự hào hay khiến quý vị muốn đổi chủ đề?

Nhưng nếu tiền chưa đủ để làm nên hạnh phúc, vậy hạnh phúc của người cư sĩ gồm những gì? Đức Phật từng nói với ông Cấp Cô Độc về bốn loại hạnh phúc, trong đó có một loại mà rất nhiều người giàu vẫn chưa có. Đó chính là nội dung của tập tiếp theo.

Tóm lại: Cư sĩ làm giàu dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli

Hỏi đáp nhanh về cư sĩ làm giàu

Quý vị vừa lắng nghe Dòng Pháp Podcast, chuỗi chương trình Kinh tế cư sĩ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli, tập 01: Đức Phật có dạy cư sĩ làm giàu không? Dòng Pháp là nơi cùng nhau học Kinh tạng Pāli một cách nghiêm túc, dễ hiểu và gần với đời sống, để Pháp không chỉ nằm trên trang sách mà đi vào từng quyết định hằng ngày.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.