Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ bốn mươi bốn trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Cây gậy Ba Tiêu.

Có một vị Thiền sư nói với đại chúng:

Nếu các ông có cây gậy, sẽ cho các ông một cây gậy.

Nếu các ông không có cây gậy, sẽ lấy cây gậy của các ông.

Nghe qua, câu nói có vẻ trái ngược với mọi nguyên tắc kinh tế.

Có rồi thì được cho thêm.

Không có thì lại bị lấy mất.

Nếu đây là một ngân hàng, chắc chắn khách hàng sẽ yêu cầu giải thích điều khoản hợp đồng.

Nếu đây là một chương trình khuyến mãi, người tiêu dùng sẽ hỏi:

Người đã có sản phẩm thì được tặng thêm.

Người chưa có sản phẩm thì bị thu hồi sản phẩm nào?

Nếu đây là một bài toán logic, có lẽ giáo viên sẽ phải kiểm tra lại đề thi.

Nhưng công án không nhằm xây dựng một chính sách phân phối cây gậy.

Nó đặt ra câu hỏi sâu sắc hơn:

Điều gì khiến con người cảm thấy mình có hoặc không có? Và khi cho đi hay nhận lấy, tâm có đang chấp thủ vào một cái tôi sở hữu hay không?

PHẦN 1 Công án: Có thì cho, không có thì lấy

Trong Vô Môn Quan, công án thứ bốn mươi bốn ghi lại lời của Thiền sư Ba Tiêu.

Ngài nói:

Nếu các ông có cây gậy, sẽ cho các ông một cây gậy.

Nếu các ông không có cây gậy, sẽ lấy cây gậy của các ông.

Nguyên văn chữ Hán:

你有拄杖子，我與你拄杖子。

Các ông có cây gậy, sẽ cho các ông cây gậy.

你無拄杖子，我奪你拄杖子。

Các ông không có cây gậy, sẽ đoạt cây gậy của các ông.

Đây là một câu nói đầy nghịch lý.

Thông thường, người có thì không cần được cho thêm.

Người không có thì không thể bị lấy đi.

Nhưng Thiền sư Ba Tiêu lại đảo ngược cách suy nghĩ ấy.

Trong truyền thống Thiền tông, câu nói có thể được sử dụng để phá vỡ những khuôn mẫu đối đãi về có và không, được và mất.

Tuy nhiên, không nên xem đây là một chỉ dẫn kinh tế hoặc đạo đức theo nghĩa đen.

Cũng không nên hiểu rằng Đức Phật trong Nikāya đã dạy phải lấy tài sản của người không có.

PHẦN 2 Khi con người không biết thế nào là đủ

Trong đời sống, có một hiện tượng rất phổ biến.

Khi chưa có, muốn có.

Khi đã có, muốn thêm.

Khi có thêm, lại sợ mất.

Một người chưa có điện thoại tốt.

Muốn mua điện thoại mới.

Sau khi mua, rất vui.

Nhưng vài tháng sau, xuất hiện mẫu mới.

Lập tức cảm thấy chiếc điện thoại hiện tại đã cũ.

Một người chưa có nhà.

Muốn có nhà.

Sau khi có nhà, muốn nhà rộng hơn.

Sau khi nhà rộng hơn, muốn nội thất đẹp hơn.

Sau khi nội thất đẹp hơn, bắt đầu lo lắng về việc bảo quản.

Không phải việc sở hữu tài sản là sai.

Vấn đề nằm ở sự tham ái và chấp thủ.

Trong Pāli, taṇhā là tham ái.

Tham ái có thể khiến tâm liên tục tìm kiếm sự thỏa mãn.

Nhưng sự thỏa mãn ấy thường không kéo dài mãi.

PHẦN 3 Dāna — bố thí không chỉ là chuyển tài sản

Trong Pāli, dāna là bố thí.

Bố thí là một thiện pháp quan trọng.

Nhưng bố thí không chỉ là hành động chuyển một món đồ từ người này sang người khác.

Điều quan trọng còn là tác ý.

Trong AN 6.63, Đức Phật dạy:

Một người có thể cho đi với tâm từ bi.

Một người có thể cho đi để giúp đỡ.

Một người có thể cho đi để được khen.

Một người có thể cho đi để tạo dựng hình ảnh.

Một người có thể cho đi vì sợ bị đánh giá.

Hành động bên ngoài có thể giống nhau.

Nhưng động cơ khác nhau.

Vì vậy, khi thực hành bố thí, cần quan sát cả tâm đang cho.

Giàu có hay nghèo khó không tự động quyết định mức độ giải thoát.

PHẦN 4 Khi bố thí trở thành một cuộc thi

Có người thích làm việc thiện.

Đó là điều đáng quý.

Nhưng đôi khi, việc thiện có thể bị biến thành thành tích.

Một người quyên góp một khoản tiền.

Sau đó muốn mọi người biết.

Một người giúp đỡ người khác.

Sau đó muốn được cảm ơn.

Một người làm việc thiện.

Sau đó cảm thấy khó chịu khi người khác không ghi nhận.

Có người nói:

Cho đi không cần nhận lại.

Nhưng sau đó lại kiểm tra xem bài đăng về việc cho đi có bao nhiêu lượt thích.

Nếu có bảng xếp hạng bố thí, có lẽ sẽ xuất hiện:

Hạng nhất: Người quyên góp nhiều nhất.

Hạng nhì: Người quyên góp nhanh nhất.

Hạng ba: Người quyên góp nhưng không chụp ảnh.

Riêng hạng ba có thể được trao giải đặc biệt vì không đăng ảnh.

Nhưng nếu giải thưởng được công bố rộng rãi, người ấy lại có thêm một lý do để tự hào.

Đây là lúc việc thiện có thể bị ngã mạn xen vào.

PHẦN 5 Upādāna — chấp thủ vào cái có

Trong Pāli, upādāna là chấp thủ.

Trong giáo lý duyên khởi:

Taṇhāpaccayā upādānaṃ.

Do tham ái làm duyên, chấp thủ sinh khởi.

Một người có thể chấp thủ vào tài sản.

Nhưng cũng có thể chấp thủ vào danh tiếng.

Chấp thủ vào quan điểm.

Chấp thủ vào thành tựu.

Chấp thủ vào hình ảnh người tốt.

Chấp thủ vào việc mình là người bố thí.

Có người cho đi một món đồ.

Nhưng vẫn giữ lại cảm giác:

Mình là người đã cho.

Người kia là người đã nhận.

Người kia phải nhớ ơn.

Nếu người nhận không cảm ơn, tâm bắt đầu khó chịu.

Như vậy, món đồ đã được trao đi.

Nhưng sự chấp thủ vẫn còn.

PHẦN 6 Khi không có cũng trở thành một bản sắc

Có một điều rất tinh tế.

Con người không chỉ chấp thủ vào cái có.

Mà còn có thể chấp thủ vào cái không có.

Một người tự hào vì sống giản dị.

Một người tự hào vì không sở hữu nhiều tài sản.

Một người tự hào vì không chạy theo vật chất.

Một người tự hào vì không quan tâm danh vọng.

Nhưng nếu những điều ấy trở thành lý do để xem mình cao hơn người khác, ngã mạn vẫn có thể xuất hiện.

Trong SN 22.89, Kinh Khemaka, Tôn giả Khemaka trình bày sự tồn tại vi tế của cảm thức tôi là.

Thuật ngữ asmimāna chỉ ngã mạn gắn với cảm thức tôi là.

Một người có thể không còn chấp thủ vào nhiều hình thức thô.

Nhưng cảm thức tôi là vẫn có thể tồn tại.

Vì vậy, không sở hữu nhiều tài sản không tự động đồng nghĩa với giải thoát.

Điều quan trọng là trạng thái tâm đối với những gì đang có hoặc không có.

PHẦN 7 Khi cho đi nhưng vẫn muốn kiểm soát

Có người tặng một món quà.

Sau đó liên tục hỏi:

Đã dùng chưa?

Có thích không?

Sao không dùng?

Sao lại để ở chỗ đó?

Sao không chụp ảnh đăng lên?

Sao không giới thiệu với bạn bè?

Cuối cùng, người nhận cảm thấy món quà giống một hợp đồng quản lý tài sản.

Người cho đã trao món đồ.

Nhưng vẫn muốn kiểm soát cách người khác sử dụng.

Đây là một ví dụ về sự chấp thủ.

Bố thí có thể là cơ hội để phát triển tâm rộng lượng.

Nhưng nếu đi kèm mong muốn kiểm soát, sự buông bỏ chưa trọn vẹn.

Trong AN 7.49, Đức Phật trình bày những động cơ khác nhau khi bố thí.

Điều này cho thấy không phải mọi hành động cho đi đều xuất phát từ cùng một trạng thái tâm.

Vì vậy, cần quan sát động cơ và phát triển những tác ý thiện lành.

PHẦN 8 Khi nhận cũng cần có trí tuệ

Bố thí không chỉ liên quan đến người cho.

Mà còn liên quan đến người nhận.

Một người có thể nhận với lòng biết ơn.

Một người có thể nhận với sự khiêm tốn.

Một người có thể nhận rồi sử dụng đúng mục đích.

Nhưng cũng có thể xuất hiện tham ái.

Muốn được cho thêm.

Muốn nhận nhiều hơn người khác.

Muốn được ưu tiên.

Muốn được đối xử đặc biệt.

Trong đời sống, có người được tặng một món quà.

Ban đầu rất vui.

Nhưng khi thấy người khác được tặng món quà lớn hơn, lập tức thất vọng.

Món quà của mình không thay đổi.

Nhưng cảm thọ đã thay đổi vì sự so sánh.

Điều này cho thấy khổ không chỉ đến từ hoàn cảnh bên ngoài.

Mà còn liên quan đến cách tâm phản ứng.

PHẦN 9 Bài thực hành: Cho đi một điều nhỏ mà không đòi hỏi

Hãy thử một bài thực hành.

Trong ngày, chọn một hành động giúp đỡ nhỏ.

Có thể là nhường đường.

Giúp người khác một công việc.

Chia sẻ một món đồ.

Lắng nghe một người đang gặp khó khăn.

Hoặc dành thời gian cho người thân.

Trước khi làm, quan sát tác ý.

Có muốn được khen không?

Có muốn được cảm ơn không?

Có muốn người khác nhớ ơn không?

Có muốn xây dựng hình ảnh người tốt không?

Nếu có, chỉ cần nhận biết.

Sau đó, thực hiện hành động với tâm thiện.

Khi hoàn thành, tiếp tục quan sát.

Có mong người khác phản hồi không?

Có thất vọng nếu không được cảm ơn không?

Có muốn kể lại cho nhiều người không?

Nếu có, nhận biết sự chấp thủ ấy.

Không cần tự trách.

Chỉ cần học cách cho đi với tâm rộng lượng hơn.

PHẦN 10 Khi cây gậy không còn là vấn đề

Trở lại công án.

Ba Tiêu nói:

Có cây gậy thì cho thêm cây gậy.

Không có cây gậy thì lấy cây gậy.

Câu nói nghịch lý có thể khiến người học xem xét sự chấp thủ vào hai khái niệm có và không.

Nhưng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, điều quan trọng không phải là tìm một cách phân phối tài sản kỳ lạ.

Mà là nhận biết tham ái, chấp thủ và ngã mạn.

Một người có thể sở hữu tài sản.

Nhưng không nhất thiết phải chấp thủ.

Một người có thể sống giản dị.

Nhưng vẫn có thể chấp thủ vào hình ảnh giản dị.

Một người có thể bố thí.

Nhưng vẫn cần quan sát tác ý.

Một người có thể nhận quà.

Nhưng vẫn cần nhận biết tham ái và sự so sánh.

Giàu có hay nghèo khó không tự động quyết định mức độ giải thoát. Điều quan trọng là tâm có đang bị trói buộc bởi tham ái, chấp thủ và cảm thức tôi là hay không.

Không cần từ bỏ mọi vật dụng để chứng minh mình đã buông bỏ.

Không cần biến bố thí thành cuộc thi.

Không cần cho đi để được công nhận.

Không cần sống giản dị để cảm thấy cao hơn người khác.

Điều cần thiết là phát triển tâm rộng lượng và trí tuệ.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi chấp thủ xuất hiện, biết chấp thủ.

Khi ngã mạn xuất hiện, biết ngã mạn.

Khi có cơ hội bố thí, hãy thực hành với tác ý thiện lành.

Khi có cơ hội nhận, hãy nhận với sự biết ơn và tỉnh giác.

Và khi tâm bắt đầu nắm giữ hình ảnh người cho hoặc người nhận, hãy nhận biết sự nắm giữ ấy.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án không phải là vì sao người có cây gậy lại được cho thêm.

Mà là:

Khi nói rằng mình có hoặc không có một điều gì, liệu tâm đang nhận biết một sự thật quy ước, hay đang xây dựng một cái tôi quanh sự sở hữu và thiếu vắng ấy?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ bốn mươi lăm: Người ấy là ai? — Khi không thể tìm thấy một bản ngã cố định, ai đang đi, ai đang nói và ai đang tu tập?

Một câu hỏi tưởng như đơn giản sẽ mở ra cuộc đối chiếu với anattā, vô ngã; pañcakkhandhā, năm uẩn; và sự khác biệt giữa con người theo quy ước với một tự ngã thường hằng.

Liệu vô ngã có nghĩa không có con người?

Hay điều cần đoạn trừ là sự chấp thủ vào một bản ngã bất biến?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 4 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.