Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ ba mươi chín trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Vân Môn Thoại Đọa, thường được hiểu là Vân Môn rơi vào lời nói.

Có những cuộc đối thoại khiến người nghe phải suy nghĩ rất lâu.

Không phải vì câu trả lời quá sâu sắc.

Mà vì câu trả lời dường như chẳng liên quan gì đến câu hỏi.

Một người hỏi:

Hôm nay trời có mưa không?

Người kia đáp:

Chiếc dép bên trái đang ở dưới gầm bàn.

Một người hỏi:

Con đường nào dẫn đến giác ngộ?

Người kia đáp:

Hãy mang tiền đến đây.

Nếu đây là một buổi tư vấn thông thường, có lẽ khách hàng sẽ yêu cầu hoàn tiền.

Nhưng trong Thiền tông, những câu trả lời bất ngờ đôi khi được sử dụng như phương tiện làm gián đoạn thói quen suy luận.

Tuy nhiên, có một vấn đề rất quan trọng.

Không phải mọi câu trả lời kỳ lạ đều là trí tuệ.

Không phải mọi lời nói khó hiểu đều là giáo pháp.

Và không phải cứ nói lạc đề là đã đạt đến một cảnh giới đặc biệt.

Công án hôm nay đặt ra một câu hỏi thú vị:

Khi ngôn ngữ không còn vận hành theo cách quen thuộc, điều gì đang được thử thách: câu trả lời, người hỏi hay chính sự chấp thủ vào lời nói?

PHẦN 1 Công án: Vân Môn rơi vào lời nói

Trong Vô Môn Quan, công án thứ ba mươi chín kể rằng có một vị tăng đến hỏi Thiền sư Vân Môn.

Vị tăng nói:

Ánh sáng Phật lặng lẽ soi chiếu khắp thế giới.

Câu nói chưa dứt, Vân Môn đã hỏi:

Đó chẳng phải lời của Trương Chuyết Tú tài sao?

Vị tăng đáp:

Đúng vậy.

Vân Môn liền nói:

話墮也。

Thoại đọa dã.

Rơi vào lời nói rồi!

Đây là một công án rất ngắn.

Nhưng có một chi tiết đáng chú ý.

Vị tăng sử dụng một câu nói nổi tiếng.

Vân Môn nhận ra nguồn gốc câu ấy.

Sau đó, Ngài chỉ ra sự rơi vào lời nói.

Trong truyền thống Thiền tông, điều này có thể được hiểu như một sự chất vấn đối với việc sử dụng những câu chữ có sẵn mà chưa thực sự hiểu điều đang nói.

Nhưng cần lưu ý rằng công án không tự giải thích đầy đủ ý nghĩa của lời phê bình.

Không nên xem đây là bằng chứng rằng mọi việc trích dẫn kinh điển đều sai.

PHẦN 2 Khi lời nói của người khác trở thành kiến thức của mình

Trong đời sống, có một hiện tượng rất phổ biến.

Một người nghe được câu nói hay.

Lập tức ghi nhớ.

Sau đó sử dụng trong nhiều hoàn cảnh.

Có người thích trích dẫn triết học.

Có người thích trích dẫn khoa học.

Có người thích trích dẫn kinh điển.

Có người thích những câu nói truyền cảm hứng.

Một câu nói có thể rất sâu sắc.

Nhưng người sử dụng chưa chắc đã hiểu đầy đủ.

Ví dụ, có người nói:

Mọi thứ đều vô thường.

Nhưng khi điện thoại bị trầy một vết nhỏ, lập tức đau khổ.

Có người nói:

Không nên chấp thủ.

Nhưng khi người khác không đồng ý, lại nổi giận.

Có người nói:

Tất cả đều vô ngã.

Nhưng khi bị phê bình, lập tức cảm thấy cái tôi đang bị xúc phạm.

Điều này không có nghĩa những câu nói ấy sai.

Mà là sự hiểu biết bằng ngôn ngữ chưa chắc đã chuyển hóa được tâm.

PHẦN 3 Papañca — khi tâm phát triển vô số câu chuyện

Trong Pāli, papañca thường được hiểu là sự phóng diễn, sự phát triển lan man của những khái niệm và suy nghĩ.

Trong MN 18, Kinh Madhupiṇḍika, Đức Phật trình bày tiến trình liên quan đến xúc, thọ, tưởng và những suy diễn tiếp theo.

Một người nghe một câu nói.

Ban đầu chỉ có âm thanh.

Sau đó nhận diện ý nghĩa.

Rồi xuất hiện cảm thọ.

Tiếp theo là suy nghĩ.

Người ấy bắt đầu tự hỏi:

Người kia có ý gì?

Có đang coi thường mình không?

Có đang cố chứng minh mình giỏi hơn không?

Có phải đang nhắc đến chuyện cũ không?

Chỉ một câu nói ngắn có thể tạo ra hàng chục câu chuyện trong tâm.

Có người nhận được tin nhắn:

Ừ.

Chỉ một chữ.

Nhưng lập tức phân tích:

Sao chỉ trả lời một chữ?

Có phải đang giận không?

Có phải không muốn nói chuyện không?

Có phải mối quan hệ đang có vấn đề không?

Sau mười phút, một chữ ừ đã trở thành một bộ phim tâm lý dài ba tập.

Đây là ví dụ đời thường về cách tâm có thể phóng diễn.

Lời nói có thể chỉ đường, nhưng không thể thay thế cho việc bước đi.

PHẦN 4 Khi trích dẫn trở thành một hình thức che giấu sự không hiểu

Việc trích dẫn kinh điển có giá trị.

Nó giúp bảo tồn lời dạy.

Giúp người học kiểm tra nguồn gốc.

Giúp tránh những cách hiểu tùy tiện.

Nhưng trích dẫn không thay thế cho sự hiểu biết.

Một người có thể thuộc lòng nhiều đoạn kinh.

Nhưng khi được hỏi ý nghĩa thực tiễn, lại không giải thích được.

Một người có thể sử dụng nhiều thuật ngữ Pāli.

Nhưng chưa chắc đã hiểu chúng trong ngữ cảnh.

Một người có thể nói rất hay về thiền.

Nhưng chưa chắc đã thực hành đều đặn.

Trong Dhammapada 19, Đức Phật nói về người đọc tụng nhiều kinh nhưng không thực hành.

Người ấy giống như người chăn bò đếm bò cho người khác.

Biết số lượng bò.

Nhưng không hưởng được lợi ích của người chủ đàn bò.

Hình ảnh ấy rất đáng suy ngẫm.

Kiến thức cần được đưa vào thực hành.

Nếu không, nó có thể chỉ trở thành một bộ sưu tập câu chữ.

PHẦN 5 Yoniso manasikāra — không phải câu hỏi nào cũng giúp đoạn tận khổ

Trong Pāli, yoniso manasikāra là như lý tác ý.

Trong MN 2, Kinh Sabbāsava, Đức Phật phân biệt như lý tác ý và phi như lý tác ý.

Có những câu hỏi khiến tâm thêm rối loạn.

Có những câu hỏi giúp hiểu rõ khổ và nguyên nhân của khổ.

Ví dụ, khi bị người khác phê bình, một người có thể hỏi:

Vì sao họ không tôn trọng mình?

Vì sao họ luôn chống đối mình?

Làm sao để chứng minh họ sai?

Những câu hỏi ấy có thể nuôi dưỡng sân hận.

Nhưng cũng có thể đặt câu hỏi khác:

Lời phê bình có phần nào đúng không?

Tâm đang phản ứng như thế nào?

Có đang chấp thủ vào hình ảnh bản thân không?

Có cách trả lời nào chân thật và có ích hơn không?

Những câu hỏi ấy có thể hỗ trợ sự tu tập.

Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là tìm câu trả lời.

Mà còn là biết đặt câu hỏi đúng hướng.

PHẦN 6 Không phải mọi câu trả lời lạc đề đều có trí tuệ

Đây là một điểm cần nhấn mạnh.

Trong Thiền tông, một số công án sử dụng lời nói bất ngờ.

Nhưng không nên vì thế mà cho rằng mọi câu trả lời kỳ lạ đều là giáo pháp.

Một người hỏi:

Làm sao giảm bớt sân hận?

Nếu người kia đáp:

Cái bàn đang đứng cạnh cửa sổ.

Câu trả lời ấy chưa chắc có ích.

Một người hỏi:

Làm sao thực hành chánh niệm?

Nếu người kia đáp:

Ba cân gạo.

Cũng không thể tự động kết luận rằng đây là trí tuệ sâu sắc.

Trong MN 58, Kinh Abhayarājakumāra, Đức Phật trình bày nguyên tắc sử dụng lời nói chân thật, có ích và đúng thời điểm.

Điều này cho thấy lời nói cần được đánh giá theo nội dung, mục đích và hoàn cảnh.

Không phải cứ khó hiểu là sâu sắc.

Không phải cứ bất ngờ là giác ngộ.

Không phải cứ làm người nghe bối rối là đã phá được chấp thủ.

PHẦN 7 Khi người học muốn một câu trả lời đặc biệt

Có người tìm đến giáo pháp với mong muốn được nghe điều gì đó thật khác thường.

Một lời dạy bí mật.

Một phương pháp đặc biệt.

Một câu trả lời chưa từng xuất hiện.

Nhưng trong Nikāya, Đức Phật thường giảng dạy rất rõ ràng.

Ngài trình bày Tứ Thánh đế.

Bát Chánh đạo.

Duyên khởi.

Năm uẩn.

Sáu căn.

Chánh niệm.

Giới, định và tuệ.

Những giáo lý ấy có thể được học hỏi và thực hành.

Không cần biến mọi lời dạy thành câu đố.

Trong SN 56.11, Đức Phật trình bày rõ khổ, nguyên nhân của khổ, sự đoạn tận khổ và con đường đưa đến đoạn tận khổ.

Đây là những nội dung có thể được hiểu, suy xét và thực hành.

Vì vậy, không nên xem sự bí hiểm là tiêu chuẩn của Chánh pháp.

PHẦN 8 Khi ngôn ngữ trở thành đối tượng chấp thủ

Trong MN 22, Kinh Alagaddūpama, Đức Phật sử dụng ví dụ chiếc bè.

Giáo pháp nhằm mục đích vượt qua, không phải để nắm giữ.

Một người có thể chấp thủ vào một câu nói.

Một thuật ngữ.

Một phương pháp.

Một cách giải thích.

Một quan điểm.

Khi ấy, lời dạy có thể trở thành tài sản của bản ngã.

Có người không muốn người khác diễn đạt giáo pháp theo cách khác.

Có người chỉ chấp nhận một thuật ngữ.

Có người chỉ thích một cách giải thích.

Có người xem mọi quan điểm khác là sai lầm.

Nhưng nếu mục đích là đoạn tận khổ, cần xem xét liệu sự chấp thủ ấy có đang nuôi dưỡng tham, sân, si hay không.

PHẦN 9 Bài thực hành: Nghe một câu mà không lập tức tạo ra câu chuyện

Hãy thử một bài thực hành trong ngày.

Khi nghe một lời nhận xét khiến tâm khó chịu, hãy dừng lại.

Trước tiên, nhận biết âm thanh hoặc nội dung vừa nghe.

Sau đó, nhận biết cảm thọ.

Có khó chịu không?

Có căng thẳng không?

Có thất vọng không?

Tiếp theo, nhận biết suy nghĩ.

Tâm đang kể câu chuyện gì?

Có đang suy đoán động cơ của người khác không?

Có đang phóng đại sự việc không?

Có đang nhớ lại những chuyện cũ không?

Có đang muốn phản bác ngay không?

Sau đó, quay lại dữ kiện thực tế.

Người kia đã nói chính xác điều gì?

Có bằng chứng nào cho những suy đoán không?

Có cần hỏi lại để hiểu rõ hơn không?

Có thể trả lời bằng lời nói chân thật và có ích không?

Đây là một cách thực hành chánh niệm và như lý tác ý trong giao tiếp.

Không cần ngăn mọi suy nghĩ.

Chỉ cần nhận biết khi suy nghĩ đang phát triển vượt xa dữ kiện ban đầu.

PHẦN 10 Khi lời nói không còn là nơi trú ẩn

Trở lại công án.

Vị tăng sử dụng một câu nói nổi tiếng.

Vân Môn nhận ra nguồn gốc.

Rồi nói:

Rơi vào lời nói rồi!

Câu chuyện có thể khiến người học xem xét cách sử dụng ngôn ngữ.

Một câu nói có thể đúng.

Nhưng người nói chưa chắc đã hiểu.

Một lời dạy có thể sâu sắc.

Nhưng người nghe chưa chắc đã thực hành.

Một thuật ngữ có thể chính xác.

Nhưng vẫn có thể bị sử dụng để xây dựng hình ảnh bản thân.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, điều quan trọng là không dừng lại ở câu chữ.

Cần học hỏi.

Cần suy xét.

Cần thực hành.

Cần quan sát tâm.

Cần phát triển trí tuệ.

Lời nói có thể chỉ đường, nhưng không thể thay thế cho việc bước đi. Một câu kinh có thể được ghi nhớ, nhưng sự chuyển hóa chỉ xuất hiện khi giáo pháp được hiểu và thực hành đúng đắn.

Không cần xem thường ngôn ngữ.

Không cần thần thánh hóa sự khó hiểu.

Không cần biến mọi công án thành câu đố.

Không cần sử dụng thuật ngữ phức tạp để chứng minh mình có trí tuệ.

Điều cần thiết là hiểu rõ khổ và nguyên nhân của khổ.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi si xuất hiện, biết si.

Khi tâm phóng diễn, nhận biết sự phóng diễn.

Khi chấp thủ vào quan điểm, nhận biết sự chấp thủ.

Và khi sử dụng lời dạy của người khác, hãy tự hỏi:

Điều này đã được hiểu rõ chưa?

Có được thực hành chưa?

Có giúp giảm bớt tham, sân, si không?

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án không phải là vì sao Vân Môn nói vị tăng rơi vào lời nói.

Mà là:

Có bao nhiêu điều được nói rất hay, nhưng vẫn chưa trở thành sự hiểu biết sống động trong chính đời sống?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ bốn mươi: Làm đổ bình nước — Khi một hành động bất ngờ thay thế cho mọi lời giải thích, điều gì đang được thử thách?

Một câu chuyện giữa các vị Thiền sư sẽ mở ra cuộc đối chiếu với cetanā, tác ý; kamma, nghiệp; và sự khác biệt giữa hành động có trí tuệ với hành động chỉ nhằm gây ấn tượng.

Liệu một hành động kỳ lạ có thể truyền đạt giáo pháp?

Hay điều quan trọng vẫn là động cơ và hậu quả của hành động ấy?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 9 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.