Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ tám trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Hề Trọng làm bánh xe, một câu chuyện nghe giống bài kiểm tra kỹ thuật cơ khí nhưng lại dẫn đến một trong những vấn đề sâu sắc nhất của Phật giáo: cái gọi là tôi thực sự nằm ở đâu?

Công án kể rằng Thiền sư Nguyệt Am hỏi một vị tăng:

Hề Trọng chế tạo chiếc xe có một trăm nan hoa. Nếu tháo bỏ hai bánh xe và trục xe, thì chiếc xe còn ở đâu?

Một câu hỏi tưởng chừng đơn giản.

Nhưng nếu đưa vào một xưởng cơ khí, có lẽ sẽ nhận được câu trả lời rất thực tế:

Thưa thầy, tháo bánh và trục xong thì xe không chạy được nữa. Muốn sửa phải lập phiếu bảo hành!

Người thợ quan tâm đến chức năng.

Người mua quan tâm đến giá cả.

Người bán quan tâm đến lợi nhuận.

Còn thiền sư lại hỏi về chính sự tồn tại của chiếc xe.

Điều gì khiến một tập hợp các bộ phận được gọi là chiếc xe?

Nếu tháo từng bộ phận, có tìm thấy một chiếc xe độc lập nằm ở đâu đó không?

Và nếu không tìm thấy, liệu điều ấy có nghĩa chiếc xe hoàn toàn không tồn tại?

Đây chính là nơi công án có thể được đối chiếu với giáo lý vô ngã trong Kinh tạng Pāli.

PHẦN 1 Một chiếc xe và sự kỳ diệu của tên gọi

Trong đời sống, con người sử dụng vô số tên gọi.

Chiếc bàn.

Ngôi nhà.

Chiếc xe.

Cơ thể.

Con người.

Gia đình.

Quốc gia.

Những tên gọi ấy giúp giao tiếp và tổ chức đời sống.

Nhưng đôi khi, tâm quên rằng tên gọi không nhất thiết chỉ đến một thực thể độc lập, bất biến.

Hãy nhìn một chiếc xe.

Có bánh.

Có trục.

Có khung.

Có các bộ phận liên kết với nhau.

Khi chúng được sắp xếp theo một cấu trúc thích hợp, người ta gọi đó là chiếc xe.

Nhưng nếu tháo rời từng bộ phận, chiếc xe không còn hiện diện theo cách thông thường.

Vậy chiếc xe có phải chính là bánh xe không?

Không.

Có phải là trục xe không?

Không.

Có phải là khung xe không?

Cũng không hoàn toàn.

Nhưng nếu không có những bộ phận và sự kết hợp thích hợp, tên gọi chiếc xe cũng không còn cơ sở như trước.

Điều này không có nghĩa chiếc xe là ảo giác.

Nó vẫn có thể chở người và hàng hóa.

Nếu xe đâm vào tường, bức tường vẫn có thể bị hư hỏng.

Quy ước không đồng nghĩa với vô nghĩa.

Vấn đề nằm ở việc không biến một danh xưng phụ thuộc điều kiện thành một bản thể thường hằng.

PHẦN 2 Ví dụ chiếc xe trong Kinh tạng Pāli

Một trong những đoạn kinh nổi tiếng nhất về vấn đề này xuất hiện trong SN 5.10, Kinh Vajirā.

Khi Māra tìm cách khiến Tỳ-kheo-ni Vajirā dao động bằng câu hỏi về chúng sinh, vị ấy trả lời bằng trí tuệ về các hành.

Câu Pāli nổi bật:

Đây là một đoạn kinh rất thích hợp để đối chiếu với công án Hề Trọng làm bánh xe.

Tỳ-kheo-ni Vajirā không phủ nhận sự hiện hữu quy ước của con người.

Ngài chỉ ra rằng cái gọi là chúng sinh không phải một tự ngã độc lập nằm ngoài các uẩn.

Một chiếc xe được gọi là xe dựa trên các bộ phận.

Một con người được gọi là người dựa trên những tiến trình thân tâm.

Nhưng không tìm thấy một chủ thể thường hằng, độc lập, hoàn toàn điều khiển tất cả các tiến trình ấy.

Điều này khác với quan điểm cho rằng con người hoàn toàn không tồn tại.

Trong Phật giáo, phủ nhận một tự ngã thường hằng không đồng nghĩa với phủ nhận kinh nghiệm, trách nhiệm đạo đức hoặc quan hệ nhân quả.

PHẦN 3 Năm uẩn — chiếc xe mang tên tôi

Đức Phật phân tích kinh nghiệm con người qua năm uẩn.

Rūpa — sắc.

Vedanā — thọ.

Saññā — tưởng.

Saṅkhārā — hành.

Viññāṇa — thức.

Sắc bao gồm phương diện vật chất của thân thể.

Thọ là các cảm thọ dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính.

Tưởng giúp nhận diện đặc điểm của đối tượng.

Hành bao gồm những hoạt động tạo tác tâm lý và tác ý.

Thức là sự nhận biết đối tượng tương ứng với các căn.

Hãy thử quan sát một người đang nổi giận.

Mặt nóng lên.

Tim đập nhanh.

Cảm thọ khó chịu xuất hiện.

Tâm nhận diện một lời nói là xúc phạm.

Ý muốn phản ứng hình thành.

Có sự nhận biết những hiện tượng ấy.

Rồi một kết luận xuất hiện:

Tôi đang giận.

Trong giao tiếp, câu ấy hoàn toàn có thể sử dụng.

Nhưng nếu quan sát sâu, cái gọi là tôi đang giận bao gồm nhiều hiện tượng sinh khởi do điều kiện.

Cơn giận không phải một vật thể bất biến.

Cảm thọ thay đổi.

Ý nghĩ thay đổi.

Phản ứng thân thể thay đổi.

Và sự nhận biết cũng vận hành tùy thuộc điều kiện.

Nếu có chánh niệm, người thực hành có thể nhận ra cơn giận như một trạng thái đang sinh khởi, thay vì lập tức đồng nhất toàn bộ bản thân với nó.

Vấn đề nằm ở việc không biến một danh xưng phụ thuộc điều kiện thành một bản thể thường hằng.

PHẦN 4 Vô ngã không có nghĩa là không cần chịu trách nhiệm

Đây là một hiểu lầm rất phổ biến.

Có người nghe giáo lý vô ngã rồi kết luận:

Nếu không có tôi, vậy ai phải chịu trách nhiệm?

Nếu mọi thứ đều là duyên sinh, vậy ai làm điều thiện, ai làm điều ác?

Nếu không có tự ngã, vậy ai cần tu tập?

Nghe qua có vẻ sâu sắc.

Nhưng nếu đem áp dụng sai vào đời sống, hậu quả có thể rất buồn cười.

Một người làm vỡ chiếc bình quý.

Chủ nhà hỏi:

Ai làm vỡ?

Người ấy đáp:

Không có ai cả. Chỉ có sắc pháp va chạm với sắc pháp!

Chủ nhà có thể trả lời:

Vậy sắc pháp ấy vui lòng đi mua chiếc bình khác!

Trong Kinh tạng Pāli, vô ngã không phủ nhận nghiệp và trách nhiệm đạo đức.

Trong AN 6.63, Đức Phật dạy:

Hành động có chủ ý vẫn có ý nghĩa đạo đức và có thể đưa đến quả tương ứng.

Điều không được tìm thấy là một linh hồn thường hằng, độc lập, bất biến đứng phía sau mọi hành động.

Nhân quả vẫn vận hành.

Các điều kiện vẫn có tác dụng.

Sự tu tập vẫn có ý nghĩa.

Chính vì các trạng thái tâm sinh khởi do điều kiện nên chúng có thể được chuyển hóa.

Nếu tham, sân, si là một bản chất bất biến, con đường giải thoát sẽ không thể thực hiện.

PHẦN 5 Tháo chiếc xe bằng trí tuệ, không phải bằng phủ nhận

Trong SN 22.59, Kinh Anattalakkhaṇa, Đức Phật hướng dẫn quán sát từng uẩn.

Sắc là vô thường.

Thọ là vô thường.

Tưởng là vô thường.

Hành là vô thường.

Thức là vô thường.

Điều gì vô thường, chịu biến đổi và không thể hoàn toàn điều khiển theo ý muốn thì không thích hợp để xem là tự ngã.

Câu Pāli nổi bật:

Đây không phải một câu thần chú nhằm xóa bỏ cảm giác bản thân.

Nó là lời hướng dẫn quán sát các uẩn bằng trí tuệ.

Khi cảm thọ dễ chịu xuất hiện, không cần lập tức nắm giữ.

Khi cảm thọ khó chịu xuất hiện, không cần lập tức chống đối.

Khi một ý nghĩ xuất hiện, không cần xem nó là chân lý tuyệt đối.

Khi cơ thể thay đổi theo tuổi tác, có thể hiểu rằng sự biến đổi là đặc tính của sắc pháp.

Như chiếc xe không có một linh hồn riêng biệt nằm trong bánh xe, con người cũng không cần giả định một tự ngã bất biến nằm trong các uẩn.

Nhưng điều ấy phải được hiểu thông qua quán sát, không chỉ bằng suy luận triết học.

PHẦN 6 Chiếc xe của bản ngã có bao nhiêu phụ kiện?

Trong đời sống hiện đại, bản ngã có thể được trang bị rất nhiều phụ kiện.

Chức danh.

Tài sản.

Bằng cấp.

Danh tiếng.

Số người theo dõi.

Sự công nhận của người khác.

Một người được gọi là giám đốc.

Một người được gọi là chuyên gia.

Một người được gọi là người thành công.

Những danh xưng ấy có thể có giá trị trong đời sống quy ước.

Nhưng nếu đồng nhất hoàn toàn bản thân với chúng, khổ có thể xuất hiện khi điều kiện thay đổi.

Mất chức danh thì cảm thấy mất chính mình.

Bị phê bình thì cảm thấy toàn bộ giá trị bản thân bị phủ nhận.

Mất tài sản thì tưởng như không còn gì đáng sống.

Giống như một chiếc xe được lắp thêm rất nhiều phụ kiện, đến mức chủ xe quên rằng tất cả đều có thể hư hỏng hoặc thay đổi.

Có người mua xe chỉ để đi lại.

Có người mua xe rồi dành phần lớn thời gian lo lắng xem người khác có đánh giá cao chiếc xe hay không.

Xe vẫn là phương tiện.

Nhưng tâm đã biến nó thành một phần bản ngã.

Giáo lý vô ngã giúp nhận ra sự nguy hiểm của việc đồng nhất bản thân với những điều kiện vô thường.

PHẦN 7 Duyên khởi — vì có điều kiện nên có hiện tượng

Trong Pāli, paṭiccasamuppāda là duyên khởi.

Một công thức căn bản:

Công thức ấy không nên bị giản lược thành ý tưởng rằng mọi sự vật chỉ là tổng cộng các bộ phận vật chất.

Trong Nikāya, duyên khởi đặc biệt được giảng để làm sáng tỏ sự sinh khởi và chấm dứt của khổ.

Vô minh làm duyên cho các hành.

Tham ái làm duyên cho chấp thủ.

Khi những điều kiện duy trì khổ được đoạn tận, khổ có thể chấm dứt.

Đây là ý nghĩa giải thoát của duyên khởi.

Một chiếc xe được lắp ráp từ các bộ phận là hình ảnh minh họa hữu ích.

Nhưng mục tiêu cuối cùng không phải chỉ hiểu cấu tạo của chiếc xe.

Mà là thấy rõ các điều kiện tạo nên sự chấp thủ vào cái tôi.

PHẦN 8 Thực hành: Tìm cái tôi trong một cơn giận

Hãy thử một bài thực hành khi có cảm xúc mạnh.

Trước hết, nhận biết cảm giác trong thân.

Có nóng mặt không?

Có căng cơ không?

Có tim đập nhanh không?

Tiếp theo, nhận biết cảm thọ.

Dễ chịu hay khó chịu?

Sau đó, nhận biết tưởng.

Tâm đang nhận diện tình huống như thế nào?

Có đang cho rằng người khác cố ý xúc phạm không?

Tiếp tục quan sát các ý định và suy nghĩ.

Có muốn phản công không?

Có muốn chứng minh mình đúng không?

Có muốn người khác phải xin lỗi ngay lập tức không?

Cuối cùng, nhận biết rằng tất cả những hiện tượng ấy đang thay đổi.

Không cần phủ nhận cảm xúc.

Không cần ép bản thân phải bình thản.

Chỉ cần quan sát các hiện tượng như những tiến trình có điều kiện.

Khi thấy rõ hơn, khả năng không phản ứng theo thói quen cũng có thể được phát triển.

Đây là cách ứng dụng giáo lý năm uẩn và vô ngã vào đời sống.

PHẦN 9 Chiếc xe còn ở đâu?

Trở lại công án của Thiền sư Nguyệt Am.

Hề Trọng chế tạo chiếc xe một trăm nan hoa.

Nếu tháo bỏ bánh xe và trục xe, chiếc xe còn ở đâu?

Người học có thể trả lời:

Chiếc xe không còn.

Người khác nói:

Chiếc xe chỉ là danh xưng.

Người thứ ba tuyên bố:

Chiếc xe vốn không sinh, không diệt!

Rồi cả ba tranh luận suốt buổi chiều.

Trong khi chiếc xe thật vẫn đang nằm giữa sân, chưa ai lắp lại.

Công án không nhất thiết nhằm tìm một định nghĩa cơ khí hoàn hảo.

Nó có thể được đọc như lời chất vấn về cách tâm bám víu vào tên gọi và hình tướng.

Dưới ánh sáng Nikāya, ví dụ chiếc xe trong Kinh Vajirā giúp làm rõ rằng cái gọi là chúng sinh được quy định dựa trên các uẩn.

Nhưng không có một tự ngã thường hằng độc lập nằm ngoài các uẩn ấy.

Đây không phải chủ nghĩa hư vô.

Không phải phủ nhận đời sống.

Không phải phủ nhận đạo đức.

Mà là một cách nhìn giúp giảm chấp thủ.

Khi không còn xem thân thể là một cái tôi bất biến, sự thay đổi của thân có thể được hiểu đúng hơn.

Khi không còn xem cảm xúc là bản chất cố định của mình, cảm xúc có thể được quan sát mà không bị đồng nhất hoàn toàn.

Khi không còn xem quan điểm là tài sản bất khả xâm phạm, người học có thể cởi mở hơn với sự thật.

Và khi không còn nắm giữ năm uẩn như tôi và của tôi, con đường đoạn tận khổ được mở ra.

Chiếc xe vận hành nhờ các bộ phận và điều kiện. Con người sống trong những tiến trình thân tâm có điều kiện. Khổ phát sinh khi những tiến trình vô thường ấy bị chấp thủ như một tự ngã thường hằng.

Đó là điểm gặp gỡ sâu sắc giữa hình ảnh chiếc xe trong công án Thiền tông và lời dạy của Tỳ-kheo-ni Vajirā trong Kinh tạng Pāli.

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ chín: Phật Đại Thông Trí Thắng — Vì sao một vị Phật ngồi thiền suốt nhiều kiếp mà vẫn chưa thành Phật?

Một câu hỏi về thời gian, thiền định và giác ngộ sẽ mở ra cuộc đối chiếu với samādhi, paññā và sự khác biệt giữa an trú trong định với sự đoạn tận vô minh.

Liệu ngồi thiền càng lâu có đồng nghĩa với tiến gần giác ngộ? Hay điều quyết định nằm ở trí tuệ thấy rõ Tứ Thánh đế?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 40 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.