Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ ba mươi bảy trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Cây bách trước sân.

Có một vị tăng đến hỏi Thiền sư Triệu Châu:

Thế nào là ý của Tổ sư từ phương Tây sang?

Đây là câu hỏi lớn trong Thiền tông, liên quan đến ý nghĩa của việc Bồ-đề Đạt-ma truyền Thiền từ Ấn Độ sang Trung Hoa.

Một câu hỏi nghiêm túc.

Một vấn đề lịch sử và giáo pháp.

Người hỏi có lẽ đang chờ một lời giải thích sâu sắc.

Nhưng Triệu Châu đáp:

Cây bách trước sân.

Hết!

Không giải thích về Bồ-đề Đạt-ma.

Không phân tích lịch sử Thiền tông.

Không trình bày một học thuyết triết học.

Chỉ có một cái cây.

Nếu đây là một kỳ thi, giám khảo có lẽ sẽ ghi:

Trả lời không đúng trọng tâm.

Nếu đây là một công cụ tìm kiếm, hệ thống có thể thông báo:

Không tìm thấy mối liên hệ giữa câu hỏi và kết quả.

Nhưng trong Vô Môn Quan, câu trả lời ấy lại trở thành một công án nổi tiếng.

Vậy điều gì đang diễn ra?

Phải chăng cái cây có một ý nghĩa bí mật?

Hay chính thói quen tìm kiếm ý nghĩa bí mật đang khiến người học bỏ lỡ điều cần quan sát?

PHẦN 1 Công án: Cây bách trước sân

Nguyên văn công án thứ ba mươi bảy:

庭前柏樹。

Đình tiền bách thụ.

Một vị tăng hỏi Triệu Châu:

如何是祖師西來意。

Thế nào là ý của Tổ sư từ phương Tây sang?

Triệu Châu đáp:

庭前柏樹子。

Cây bách trước sân.

Câu trả lời rất ngắn.

Nhưng có một chi tiết quan trọng.

Triệu Châu không nói rằng cây bách là Phật.

Không nói cây bách là Niết-bàn.

Không nói cây bách có linh hồn.

Cũng không đưa ra một lý thuyết rằng mọi cái cây đều chứa đựng một bản thể giác ngộ.

Ngài chỉ đáp bằng hình ảnh một cái cây trước sân.

Trong truyền thống Thiền tông, câu trả lời có thể được xem là phương tiện làm gián đoạn thói quen tìm kiếm những lời giải thích trừu tượng.

Nhưng không nên xem đây là lời dạy nguyên văn của Đức Phật trong Kinh tạng Pāli.

Và cũng không nên mặc định rằng công án có một lời giải duy nhất.

PHẦN 2 Khi con người không chịu nổi những điều quá bình thường

Con người thường thích những điều đặc biệt.

Một lời dạy phải thật sâu sắc.

Một phương pháp phải thật bí mật.

Một trải nghiệm phải thật khác thường.

Một câu trả lời phải khiến người nghe kinh ngạc.

Nếu có người nói:

Hãy quan sát hơi thở.

Có người sẽ nghĩ:

Chỉ vậy thôi sao?

Nếu có người nói:

Hãy nhận biết cảm thọ.

Có người sẽ hỏi:

Có phương pháp cao cấp hơn không?

Nếu có người nói:

Hãy quan sát tham, sân, si.

Có người lại hỏi:

Có bí quyết nào giúp giác ngộ nhanh hơn không?

Trong khi đó, hơi thở vẫn đang diễn ra.

Cảm thọ vẫn đang sinh khởi.

Tâm vẫn đang phản ứng.

Nhưng người học lại bận tìm kiếm một điều gì đó thật đặc biệt.

Giống như một người đang đeo kính, nhưng đi khắp nhà tìm kính.

Hỏi người thân.

Tìm dưới gầm bàn.

Tìm trong ngăn kéo.

Tìm trong túi áo.

Cuối cùng, có người nhắc:

Kính đang ở trên mặt!

Người ấy lập tức vui mừng.

Không phải vì vừa phát hiện một vật thể huyền bí.

Mà vì đã ngừng tìm kiếm sai chỗ.

PHẦN 3 Sati — chánh niệm không phải suy nghĩ thật nhiều

Trong Pāli, sati là chánh niệm.

Trong MN 10, Kinh Satipaṭṭhāna, Đức Phật hướng dẫn quán thân, thọ, tâm và pháp.

Khi đi, biết đang đi.

Khi đứng, biết đang đứng.

Khi ngồi, biết đang ngồi.

Khi nằm, biết đang nằm.

Ngài dạy:

Đây là một lời dạy rất thực tế.

Không cần biến việc đi thành một học thuyết phức tạp.

Không cần tưởng tượng rằng mỗi bước chân chứa đựng một bí mật vũ trụ.

Chỉ cần nhận biết hoạt động đang diễn ra.

Nhưng chánh niệm không có nghĩa ngừng suy nghĩ hoàn toàn.

Cũng không có nghĩa chỉ chú ý đến cảnh vật bên ngoài.

Chánh niệm cần đi cùng sự tỉnh giác và hiểu biết đúng đắn.

Một người có thể nhìn cây rất lâu.

Nhưng vẫn đang suy nghĩ về tiền bạc, danh vọng hoặc một cuộc tranh cãi.

Vì vậy, nhìn một cái cây chưa chắc là thực hành chánh niệm.

Điều quan trọng là biết rõ kinh nghiệm đang diễn ra.

Đôi khi, điều cần thực hành là nhận biết rõ ràng những gì đang xảy ra trước khi tâm biến chúng thành vô số câu chuyện.

PHẦN 4 Thấy cái cây hay thấy câu chuyện về cái cây?

Khi nhìn một cái cây, mắt tiếp xúc với hình sắc.

Nhưng tâm có thể nhanh chóng tạo ra nhiều suy nghĩ.

Cây này đẹp.

Cây kia xấu.

Cây này giống cây ở quê.

Cây này chắc đắt tiền.

Cây này nên được trồng trong sân nhà.

Cây này nếu bán có thể được bao nhiêu?

Chỉ trong vài giây, một cái cây có thể trở thành đối tượng của hàng chục câu chuyện.

Trong MN 18, Kinh Madhupiṇḍika, Đức Phật trình bày tiến trình liên quan đến xúc, thọ, tưởng và sự phát triển của các suy diễn.

Một thuật ngữ quan trọng là papañca.

Có thể hiểu là sự phóng diễn, phát triển lan man của các khái niệm và suy nghĩ.

Điều này không có nghĩa mọi suy nghĩ đều xấu.

Suy nghĩ có thể cần thiết cho đời sống.

Nhưng khi tâm liên tục phóng diễn, sự nhận biết trực tiếp có thể bị che khuất.

Một người nhìn cái cây.

Rồi nhớ chuyện cũ.

Rồi nghĩ đến một người.

Rồi nhớ một lời nói.

Rồi nổi giận.

Cuối cùng, cái cây vẫn đứng yên.

Nhưng người nhìn đã trải qua một cuộc tranh luận dài trong tâm.

PHẦN 5 Sáu căn và kinh nghiệm đang hiện diện

Trong Kinh tạng Pāli, Đức Phật giảng dạy về sáu căn.

Mắt.

Tai.

Mũi.

Lưỡi.

Thân.

Ý.

Mỗi căn có đối tượng tương ứng.

Khi mắt tiếp xúc với hình sắc, nhãn thức sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Trong MN 148, Kinh Chachakka, Đức Phật trình bày mối liên hệ giữa căn, đối tượng, thức, xúc và thọ.

Điều này giúp người thực hành hiểu rằng kinh nghiệm không xuất hiện độc lập.

Nó sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Khi nhìn một cái cây, có hình sắc.

Có mắt.

Có sự nhận biết bằng mắt.

Có xúc.

Có cảm thọ.

Có thể có tưởng và những phản ứng tiếp theo.

Nếu có chánh niệm, người thực hành có thể nhận biết tiến trình ấy.

Không cần biến cái cây thành một biểu tượng siêu hình.

Cũng không cần phủ nhận cái cây trong đời sống quy ước.

Điều quan trọng là hiểu rõ kinh nghiệm đang sinh khởi.

PHẦN 6 Khi thấy chỉ là thấy

Trong Udāna 1.10, Kinh Bāhiya, Đức Phật dạy một nguyên tắc nổi tiếng:

Ngài tiếp tục hướng dẫn tương tự đối với điều được nghe, cảm nhận và nhận thức.

Đây là một lời dạy sâu sắc.

Nhưng cần hiểu đúng.

Không phải chỉ nhìn một vật mà không suy nghĩ là đã giác ngộ.

Không phải chỉ nghe âm thanh mà không gọi tên là đã giải thoát.

Lời dạy hướng đến việc không xây dựng sự đồng nhất và chấp thủ quanh kinh nghiệm.

Khi thấy, biết có sự thấy.

Không cần lập tức tạo ra một cái tôi sở hữu toàn bộ kinh nghiệm ấy.

Không cần biến mọi điều được thấy thành đối tượng của tham ái.

Không cần xem mọi cảm thọ là bản ngã.

Dưới ánh sáng ấy, hình ảnh cây bách trước sân có thể gợi nhắc người học quay về nhận biết kinh nghiệm đang hiện diện.

Nhưng đây là một hướng đối chiếu, không phải lời giải chính thức của công án.

PHẦN 7 Cái cây không cần trở thành một vị thầy thần bí

Có một điều cần tránh.

Khi nghe công án cây bách trước sân, có người có thể bắt đầu thần thánh hóa cái cây.

Cây bách chắc chắn chứa đựng chân lý tối hậu.

Lá cây chắc chắn có thông điệp bí mật.

Cành cây chắc chắn biểu hiện một tầng giác ngộ.

Nếu cây rụng lá, có lẽ là một bài pháp.

Nếu cây nghiêng sang trái, có lẽ là một dấu hiệu.

Nếu cây bị sâu ăn, có lẽ cần tổ chức một buổi hội thảo về ý nghĩa của sâu trong Thiền học.

Nhưng công án không nhất thiết yêu cầu suy diễn như vậy.

Trong Nikāya, Đức Phật không dạy rằng mọi vật thể đều có một thông điệp siêu hình cần giải mã.

Ngài hướng dẫn nhận biết các hiện tượng và hiểu rõ khổ, nguyên nhân của khổ, sự đoạn tận khổ và con đường thực hành.

Vì vậy, không cần biến cái cây thành một đối tượng thần bí.

Điều quan trọng là quan sát tâm khi tiếp xúc với cái cây.

PHẦN 8 Yoniso manasikāra — nhìn đúng hướng

Trong Pāli, yoniso manasikāra là như lý tác ý.

Trong MN 2, Kinh Sabbāsava, Đức Phật phân biệt như lý tác ý và phi như lý tác ý.

Một người có thể đặt rất nhiều câu hỏi.

Nhưng không phải câu hỏi nào cũng giúp đoạn tận khổ.

Ví dụ:

Cây bách này có phải là Phật không?

Cây bách có linh hồn không?

Cây bách có chứa đựng một bản thể tuyệt đối không?

Những câu hỏi ấy có thể đưa người học vào các suy diễn không cần thiết.

Trong khi đó, một hướng quan sát thực tiễn hơn là:

Khi nhìn cái cây, tâm đang có cảm thọ gì?

Có tham ái không?

Có sân hận không?

Có chấp thủ không?

Có đang phóng diễn không?

Có thể nhận biết kinh nghiệm mà không bị cuốn theo mọi suy nghĩ không?

Đây là cách đưa sự chú ý về những điều liên quan trực tiếp đến thực hành.

PHẦN 9 Bài thực hành: Nhìn một cái cây trong ba phút

Hãy thử một bài thực hành đơn giản.

Chọn một cái cây.

Có thể là cây trước sân.

Cây bên đường.

Cây trong công viên.

Hoặc một chậu cây nhỏ trong nhà.

Đứng hoặc ngồi ở nơi an toàn.

Trong phút đầu tiên, chỉ nhận biết hình sắc.

Màu sắc.

Hình dáng.

Ánh sáng.

Chuyển động của lá.

Không cần cố ngăn mọi suy nghĩ.

Chỉ cần nhận biết khi suy nghĩ xuất hiện.

Trong phút thứ hai, quan sát cảm thọ.

Có dễ chịu không?

Có khó chịu không?

Có trung tính không?

Có muốn giữ lại cảm giác dễ chịu không?

Có muốn thay đổi điều gì không?

Trong phút thứ ba, quan sát tâm.

Có đang so sánh không?

Có đang nhớ chuyện cũ không?

Có đang tạo ra câu chuyện về cái cây không?

Có đang muốn đạt được một trải nghiệm đặc biệt không?

Nếu có, chỉ cần nhận biết.

Không cần tự trách.

Không cần cố đạt một trạng thái kỳ lạ.

Chỉ cần thực hành chánh niệm và tỉnh giác.

Bài tập này không tự động đưa đến giác ngộ.

Nhưng có thể giúp nhận ra sự khác biệt giữa kinh nghiệm trực tiếp và những suy diễn của tâm.

PHẦN 10 Khi cái cây vẫn đứng đó

Trở lại công án.

Vị tăng hỏi Triệu Châu:

Thế nào là ý của Tổ sư từ phương Tây sang?

Triệu Châu đáp:

Cây bách trước sân.

Một câu trả lời rất ngắn.

Nhưng có thể khiến người học dừng lại.

Không phải để tìm kiếm một mật mã bí mật trong cái cây.

Mà để xem xét thói quen muốn biến mọi điều thành khái niệm.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, có thể rút ra một bài học thực tiễn.

Kinh nghiệm sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Cái được thấy là đối tượng của sự thấy.

Cảm thọ sinh khởi tùy thuộc xúc.

Tưởng nhận diện đối tượng.

Tâm có thể tiếp tục phóng diễn.

Và chánh niệm giúp nhận biết tiến trình ấy.

Điều cần thấy không nhất thiết nằm trong một biểu tượng bí mật. Đôi khi, điều cần thực hành là nhận biết rõ ràng những gì đang xảy ra trước khi tâm biến chúng thành vô số câu chuyện.

Một người có thể nhìn cái cây mà không cần sở hữu nó.

Có thể cảm nhận vẻ đẹp mà không cần chấp thủ.

Có thể nhận biết suy nghĩ mà không bị cuốn theo.

Có thể quan sát cảm thọ mà không đồng nhất với cảm thọ.

Có thể sử dụng khái niệm khi cần thiết.

Nhưng không cần biến mọi khái niệm thành chân lý tuyệt đối.

Không cần tìm kiếm một điều huyền bí trong từng chiếc lá.

Không cần phủ nhận thế giới đang hiện diện.

Không cần xem mọi suy nghĩ là kẻ thù.

Điều cần thiết là chánh niệm và trí tuệ.

Khi thấy, biết có sự thấy.

Khi nghe, biết có sự nghe.

Khi cảm thọ xuất hiện, biết có cảm thọ.

Khi tham xuất hiện, biết tham.

Khi sân xuất hiện, biết sân.

Khi si xuất hiện, biết si.

Và khi tâm bắt đầu tạo ra vô số câu chuyện, hãy nhận biết sự phóng diễn ấy.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án không phải là cây bách có ý nghĩa gì.

Mà là:

Khi một cái cây đang hiện diện trước mắt, tâm có thực sự nhận biết nó, hay đang bận tìm kiếm một điều gì khác?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ ba mươi tám: Con trâu đi qua cửa sổ — Khi cả thân đã lọt qua, vì sao chiếc đuôi nhỏ vẫn mắc lại?

Một hình ảnh kỳ lạ sẽ mở ra cuộc đối chiếu với taṇhā, tham ái; upādāna, chấp thủ; và những ràng buộc vi tế còn tồn tại ngay cả khi người học tưởng rằng đã buông bỏ rất nhiều.

Liệu điều khó buông nhất có phải luôn là điều lớn nhất?

Hay đôi khi, chỉ một chút chấp thủ còn sót lại cũng đủ khiến tâm tiếp tục bị ràng buộc?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 11 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.