LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Một người phụ nữ bước xuống thuyền, tay nâng một cành cây. Saṅghamittā sang đảo để lập Ni đoàn theo đúng Luật, và cành Bodhi bà mang theo không phải là kỷ niệm — đó là chuyển giao sự hiện diện.

Nếu không có hòn đảo Tambapaṇṇi, có lẽ hôm nay chúng ta đã không còn trọn vẹn một tạng kinh Pāli để đọc. Câu chuyện Mahinda đến Sri Lanka được kể kỹ vì biên niên sử không phải sách sử theo nghĩa hiện đại — chúng là hiến chương.

Theo truyền thống Pāli, sau kỳ kết tập lần thứ ba, chín phái đoàn đã lên đường tới chín vùng đất. Hộp xá-lợi ở Sāñcī cho thấy ký ức ấy bám vào người thật — nhưng bản đồ chín phái đoàn có lẽ là bản đồ của cây đã lớn, được kể ngược lại thành chuyện ai đã gieo hạt.

Kết tập lần thứ ba là một trong những sự kiện gây tranh luận nhất của Phật giáo Ấn Độ. Đó là một ký ức có thật và rất quan trọng — nhưng là ký ức của truyền thống Theravāda, không phải của toàn thể Phật giáo.

Đặt bia ký của Aśoka cạnh biên niên sử Sri Lanka và câu trả lời là: không. Nhưng câu trả lời “không” ấy thú vị hơn nhiều so với vẻ ngoài — Aśoka đã đưa ngôn ngữ đạo đức của truyền thống sa-môn vào giữa trung tâm quyền lực nhà nước.

Chữ xuất hiện nhiều nhất trong bia ký Aśoka là dhaṃma — nhưng đó là bẫy lớn nhất khi đọc ông. Dhaṃma của bia ký là một nền đạo đức công cộng cho một đế quốc đa tôn giáo: được cảm hứng từ Phật giáo, nhưng không phải là bài giảng Phật pháp.

Chúng ta có tới ba Aśoka: Aśoka trong bia ký của chính ông, Aśoka trong biên niên sử Sri Lanka và Aśoka trong Aśokāvadāna. Tập này gặp ông trước khi ông trở thành biểu tượng — bắt đầu bằng lớp chắc chắn nhất: đá.

Magadha nuốt dần các láng giềng và dưới dòng họ Maurya trở thành thứ mà tiểu lục địa chưa từng thấy. Nhưng ta biết về Candragupta ít hơn nhiều so với cảm giác sách vở tạo ra — và sự trỗi dậy ấy là hạ tầng cho một tôn giáo du hành.

Con số mười tám bộ phái nghe rất gọn — gọn tới mức đáng ngờ. Các danh sách không trùng khớp, minh văn cho thấy nhiều bộ phái cùng tồn tại tại một nơi, và con số mười tám là một khung để sắp xếp chứ không phải một bản kiểm kê.

Trong Luật tạng, sự hợp nhất của Tăng đoàn không nằm ở việc mọi người tin giống nhau mà ở việc cùng bước vào một cương giới và cùng tụng một bản giới — nên “chia rẽ” thời kỳ đầu không giống điều ta tưởng tượng.