Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta làm một việc mà tôi rất thích: đọc đá. Trong tập trước, ta đã nói rằng Aśoka là vị vua Ấn Độ đầu tiên để lại tiếng nói trực tiếp của mình. Hôm nay ta hỏi tiếng nói ấy nói gì.

PHẦN 1 Brāhmī: mở khóa một nửa châu Á

Nhưng trước đó, xin nói một chút về việc làm sao ta đọc được. Suốt gần hai nghìn năm, những dòng chữ trên các trụ đá và vách đá ấy nằm im trong im lặng. Không ai đọc được. Người Ấn Độ thời trung đại đi ngang qua các trụ đá ấy, thấy chữ, nhưng không hiểu. Có những truyền thuyết địa phương giải thích rằng đó là chữ của thần linh.

Mãi tới thế kỷ mười chín, một người làm việc tại xưởng đúc tiền ở Kolkata tên là James Prinsep mới giải mã được hệ chữ ấy. Hệ chữ đó tên là Brāhmī. Đây là tổ tiên của gần như toàn bộ chữ viết Nam Á và Đông Nam Á sau này. Chữ Devanāgarī, chữ Tamil, chữ Miến, chữ Thái, chữ Lào, chữ Khmer, và cả chữ Chăm cổ ở Việt Nam ta. Tất cả đều là cháu chắt xa của Brāhmī.

Nghĩa là khi Prinsep mở khóa được một hệ chữ, ông không chỉ mở khóa một ông vua. Ông mở khóa một nửa châu Á.

Khi Prinsep mở khóa được một hệ chữ, ông không chỉ mở khóa một ông vua. Ông mở khóa một nửa châu Á.

PHẦN 2 Prakrit: nói bằng thứ tiếng người nghe dùng

Còn ngôn ngữ thì sao. Bia ký Aśoka không dùng tiếng Sanskrit. Đây là điều rất đáng chú ý. Sanskrit là ngôn ngữ của học thuật và nghi lễ Bà-la-môn. Aśoka lại cho khắc bằng các phương ngữ Prakrit — tức các ngôn ngữ nói thông dụng của vùng trung Ấn thời ấy.

Và hay hơn nữa, ngôn ngữ biến đổi theo vùng. Bia ký ở phía đông có đặc điểm phương ngữ khác với bia ký ở phía tây. Ở vùng tây bắc, nơi tiếp giáp với thế giới Hy Lạp hóa, có những bản được khắc bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Aramaic.

Nghĩa là triều đình có ý thức rất rõ: thông điệp phải tới được người nghe bằng thứ tiếng người nghe dùng. Đó là một trực giác truyền thông rất hiện đại. Và cũng rất Phật giáo, nếu ta nhớ rằng theo truyền thống, Đức Phật cho phép chư Tăng học Pháp bằng tiếng nói của chính mình.

PHẦN 3 Dhaṃma: một nền đạo đức công cộng

Bây giờ tới nội dung. Và đây là chỗ tôi xin quý vị lắng nghe kỹ nhất trong tập này. Chữ xuất hiện nhiều nhất trong bia ký Aśoka là chữ dhaṃma. Đó là dạng Prakrit của chữ mà tiếng Pāli viết là dhamma, tiếng Sanskrit viết là dharma. Nghe rất quen phải không. Chúng ta dịch là Pháp.

Nhưng đây là bẫy lớn nhất khi đọc Aśoka. Bởi vì dhaṃma trong bia ký của ông không đồng nghĩa với Dhamma theo nghĩa giáo pháp chuyên môn của Phật giáo. Vậy nó nghĩa là gì.

Theo những gì bia ký thể hiện, dhaṃma của Aśoka là một nền đạo đức công cộng. Nó gồm những điều như: kính thuận cha mẹ, từ khóa Prakrit là susūsā, tức sự vâng nghe, kính trọng. Đối xử tử tế với người hầu, với người phụ thuộc. Rộng lượng với bạn bè, họ hàng, và với những người tu hành thuộc mọi truyền thống. Ở đây bia ký dùng cụm brāhmaṇa-samaṇa — Bà-la-môn và sa-môn — tức là cả hai loại người tu hành của thời đại ấy, chứ không riêng Phật giáo.

Rồi tới avihiṃsā — không làm hại chúng sinh. Bia ký nói về việc giảm sát sinh, và đặc biệt có một chi tiết rất cụ thể mà tôi thấy cảm động: việc hạn chế giết mổ ngay trong bếp của hoàng cung. Nhà vua nói rằng trước kia mỗi ngày người ta giết rất nhiều con vật để nấu ăn cho triều đình, còn bây giờ thì đã giảm xuống rất ít, và mong rằng sau này sẽ không còn nữa.

Ông bắt đầu từ bếp nhà mình. Tôi nghĩ đó là một bài học chính trị mà nhiều thời đại sau vẫn chưa học xong.

Ông bắt đầu từ bếp nhà mình.

Ngoài ra, bia ký nói tới những việc rất đời thường: cho trồng cây bên đường lấy bóng mát, cho đào giếng, cho lập chỗ nghỉ cho người và cho thú vật, cho trồng cây thuốc. Và nói tới việc lập một chức quan mới, gọi là dhaṃmamahāmatta — “đại quan về dhaṃma” — có nhiệm vụ đi khắp nơi cổ vũ và giám sát nền đạo đức ấy, cũng như chăm lo cho các cộng đồng tôn giáo khác nhau.

Rồi có một khái niệm rất đẹp: dhaṃmavijaya — chiến thắng bằng dhaṃma. Aśoka nói rằng chiến thắng thật sự không phải là chiến thắng bằng vũ khí, mà là chiến thắng bằng đạo đức, và ông nói ông đã đạt được loại chiến thắng ấy ở các vương quốc phương tây xa xôi. Ta có thể mỉm cười một chút ở chỗ này, vì có lẽ các vị vua Hy Lạp hóa ấy không hay biết mình đã bị chinh phục. Nhưng ý niệm thì rất nghiêm túc.

PHẦN 4 Tôn trọng mọi pāsaṇḍa

Và đây là điểm then chốt. Trong bia ký, Aśoka nhiều lần nói tới việc tôn trọng mọi pāsaṇḍa — tức mọi giáo phái, mọi cộng đồng tôn giáo. Ông không nói: hãy theo đạo của ta. Ông nói đại ý rằng ai đề cao giáo phái mình và hạ thấp giáo phái người khác thì thật ra đang làm hại chính giáo phái mình. Rằng nên lắng nghe giáo lý của nhau.

Đó là lý do tại sao giới nghiên cứu hầu như thống nhất ở một điểm: dhaṃma của bia ký là một ngôn ngữ đạo đức chung, được thiết kế để nói với một đế quốc đa tôn giáo, gồm Bà-la-môn, Kỳ-na giáo, Ājīvika và Phật giáo. Nó được cảm hứng từ Phật giáo. Nhưng nó không phải là bài giảng Phật pháp.

Trong toàn bộ hệ bia ký, những chỗ nói rõ về Phật giáo với tư cách một truyền thống cụ thể là thiểu số. Có bia ký cho biết nhà vua tự nhận là upāsaka, tức cận sự nam, người cư sĩ. Có bia ký ghi việc ông đích thân hành hương tới Lumbinī, nơi Đức Phật đản sinh, cho dựng trụ đá và miễn giảm thuế cho ngôi làng ấy. Có bia ký cảnh cáo rằng ai gây chia rẽ Tăng đoàn thì phải rời khỏi Tăng.

Những chỗ ấy là thật và rất quan trọng. Nhưng chúng không phủ kín toàn bộ bức tranh. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về việc nên coi bia ký là công cụ cai trị, là lời tự bạch tôn giáo, hay là cả hai. Riêng tôi nghĩ rằng một ông vua thành thật và một ông vua khôn ngoan không nhất thiết là hai người khác nhau.

Nhưng nếu bia ký nói về khoan dung nhiều hơn là về cải đạo, thì tại sao ký ức truyền thống lại nhớ Aśoka như người đã đưa cả Ấn Độ về với Phật giáo?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.