LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Hỏi một vị tăng Theravāda và một vị thầy Hán tạng về kết tập lần thứ tư, quý vị sẽ nhận hai câu trả lời khác nhau về nơi chốn, thời gian và mục đích. Đó không phải một sự kiện, mà là hai ký ức của hai cộng đồng cùng mang một cái tên.

Truyền thống dựng Kaniṣka thành một Aśoka thứ hai, nhưng tiền cổ, văn bia Rabatak và khảo cổ Peshawar cho thấy một vị vua đa nguyên: Phật giáo được bảo trợ thật, được công nhận thật, nhưng không độc quyền.

Từ thảo nguyên Trung Á, người Nguyệt Chi dựng nên đế quốc Kushan nắm cả hai đầu một tuyến giao thương xuyên lục địa. Qua mạng lưới ấy, Phật giáo tới Đông Á không bằng đường thẳng từ Magadha, mà qua tây bắc, qua Gandhāra và Bactria.

Đức Phật bắt đầu được tạc thành hình người từ bao giờ, và ở đâu — Gandhāra hay Mathurā? Cuộc tranh luận hơn một trăm năm vẫn chưa xong, và chính khái niệm “vô tượng” cũng đang bị xét lại.

Những cuộn vỏ cây bạch dương viết bằng Gāndhārī và chữ Kharoṣṭhī không phải lời Phật nguyên bản, nhưng cho chúng ta một điểm quan sát độc lập: truyền thừa kinh điển là một mạng lưới, không phải những đường ống kín.

Gandhāra là chỗ Ấn Độ, Iran, thảo nguyên Trung Á và con đường tới Trung Hoa chạm vào nhau. Ở vùng biên ấy, Phật giáo học nói ngôn ngữ mới, mượn hình ảnh mới, và từ đó bước sang Trung Á.

Xây tháp, đục hang, nuôi tăng đoàn quanh năm — tiền ở đâu ra? Minh văn cho thấy phường hội, thương nhân dọc các tuyến đèo và rất nhiều phụ nữ đứng tên cúng dường đã nuôi Phật giáo, và Phật giáo lan theo đường của hàng hoá.

Dưới phù điêu Bharhut và Sāñcī là hàng trăm dòng minh văn ngắn ghi tên người cúng dường. Chính danh sách tên tẻ nhạt ấy cho thấy Phật giáo được giữ sống bằng vô số bàn tay nhỏ từ dưới lên, không phải một bàn tay lớn từ trên cao.

Sau Aśoka, câu chuyện quen thuộc kể rằng Puṣyamitra Śuṅga tàn sát Phật giáo và Phật giáo trượt dài. Nhưng đá ở Bharhut và Sāñcī lại kể điều gần như ngược lại: cái thay đổi không phải là sức sống, mà là hình thái bảo trợ.

Suốt mấy trăm năm đầu, Phật pháp không nằm trong sách mà nằm trong trí nhớ của các bhāṇaka. Khi chiến tranh và nạn đói đe dọa, chư tăng Sri Lanka quyết định viết Tam tạng xuống lá bối — không phải bước tiến công nghệ, mà là một sự nhượng bộ trước nguy cơ mất mát.