LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Asaṅga và Vasubandhu mở ra Yogācāra, học phái lớn thứ hai của Đại thừa Ấn Độ, có gốc ở kinh nghiệm thiền quán: tàng thức, ba tự tính, chuyển y — và hồ sơ “hai Vasubandhu” vẫn còn mở.

Nếu mọi lập trường đều không đứng vững, lập trường ấy có đứng vững không? Madhyamaka trả lời bằng nhị đế, prasaṅga và tứ cú — và dù đọc theo cách nào, đây không phải thuyết tương đối.

Tánh không không phải là “không có gì cả”: không có tự tính, nhưng không phải là không có. Nối tánh không với duyên khởi, Nāgārjuna cho thấy chính tánh không mới làm cho nhân quả và sự chuyển hoá trở nên khả thi.

Quanh cái tên Nāgārjuna có hai khối rất khác nhau: một khối rất nhỏ tái dựng được theo lối lịch sử, xoay quanh Mūlamadhyamakakārikā, và một khối rất lớn là truyền thuyết — long cung, thuật tàng hình, trường thọ.

Prajñāpāramitā nói bằng giọng phủ định và nghịch lý, nhưng không phải hư vô luận: tánh không không phải là không có, mà là không có tự tính — và chính dòng kinh này nói nhiều nhất về lòng bi.

Chữ bodhisatta không do Mahāyāna phát minh: từ một chặng đường của riêng Đức Phật trước khi giác ngộ, qua truyện tiền thân và ba-la-mật, nó trở thành lời mời mà bất cứ ai cũng có thể phát nguyện bước vào.

Mahāyāna nhiều khả năng không phải một cuộc ly khai có ngày sinh, mà là nhiều dòng suối sau này mới được gọi chung một tên; thủ bản, bản Hán dịch và minh văn kể ba câu chuyện không khớp nhau.

Sarvāstivāda không phải con cũng không phải cha của Theravāda: đây là một nhánh song song, lấy tên từ câu “tất cả tồn tại”, trả lời câu hỏi quá khứ và nghiệp còn ở đâu trong hiện tại.

Bảy bộ luận là bộ khung nhà, hệ chú giải là phần làm ngôi nhà ở được: tập này đi qua Abhidhamma Theravāda từ bảy bộ gốc tới chú giải, phụ chú giải và các cẩm nang đời sau.

Từ những bài kinh có người, có nơi chốn, có đối thoại, Phật giáo đi tới một loại văn bản hoàn toàn khác: bảng mục, phân tích, định nghĩa. Tập này kể con đường từ mātikā tới Abhidhamma, và vì sao phải tách lời kinh khỏi hệ thống luận.