LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Câu chuyện dựng chùa Samye — Śāntarakṣita, Padmasambhava và cuộc tranh luận nổi tiếng — là nơi sự kiện và ký ức quyện vào nhau rất chặt. Một truyền thống lớn bao giờ cũng có hai lớp: lớp đã xảy ra, và lớp được nhớ lại.

Phật giáo lên cao nguyên Tây Tạng cùng lúc với sự trỗi dậy của một đế quốc quân sự, và hai chuyện ấy không tách rời. Câu chuyện hai vị hoàng hậu mộ đạo đẹp đẽ, nhưng bia đá và biên niên Đôn Hoàng cho thấy một bức tranh của quyền lực, chống đối và chuẩn hoá ngôn ngữ.

Kumārajīva, người của con đường ở giữa, tới Trung Hoa như một thứ chiến lợi phẩm rồi trở thành dịch giả mà bản kinh của ông tới nay vẫn được tụng. Bí mật của ông: ông dịch cho cái tai, và làm cho kinh Phật nói bằng một giọng người Trung Hoa nhận ra là tiếng của mình.

Bản kinh tới Trung Hoa bằng một thứ chữ gần như không ai đọc được, chứa những khái niệm tiếng Trung chưa có từ để gọi. Việc dịch kéo dài nhiều thế kỷ, qua ngôn ngữ trung gian Gāndhārī, qua các dịch trường tập thể và những lựa chọn thuật ngữ đã định hình Phật giáo Đông Á.

Gần như không có thương đoàn nào đi trọn Con đường Tơ lụa, vậy mà Phật giáo vẫn đi được hết chặng. Câu trả lời nằm ở các ốc đảo quanh lòng chảo Tarim — nơi tu viện và thương nhân cộng sinh, và mỗi lần trao tay lại có một chút đổi thay.

Phật giáo không lan ra thế giới như một chiến dịch truyền giáo, mà qua một mạng lưới của thương nhân, người đi cầu pháp, tu viện dọc đường và những vị vua muốn có uy tín. Nālandā là một nút của mạng lưới ấy vì nó đủ uy tín để người ta chịu đi hàng năm trời để tới.

Không có nhật ký nào của một học tăng Nālandā; ghép Vinaya, ký sự của Huyền Trang, Nghĩa Tịnh và nền gạch khảo cổ, ta dựng lại một ngày thường — từ căn phòng quanh sân trong tới những buổi chiều tranh biện và ngày bố-tát.

Nālandā là một trong những trung tâm trí thức lớn nhất của thế giới cổ đại, nhưng gọi nó là “đại học” theo nghĩa hiện đại thì vừa thừa vừa thiếu. Trước hết và trên hết, đây là một mahāvihāra — một đại tu viện sống nhờ bảo trợ.

Bản đồ ba tự tính của Yogācāra: cái được gán ghép, dòng duyên sinh, và chính dòng duyên sinh ấy khi đã vắng bặt sự gán ghép. Không có thế giới thứ ba để đi tới, chỉ có cùng một dòng sự kiện được nhìn mà không kèm câu chuyện gán ghép.

“Thế giới chỉ là tâm” là nhãn dán tiện nhưng dễ hiểu sai: vijñapti-mātra nói rằng đối tượng ta gặp luôn đã được thức trình hiện, và chỗ cần chuyển hoá không nằm ở ngoài kia.