Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta gặp một con người mà nếu quý vị từng tụng một thời kinh bằng âm Hán Việt, thì rất có thể quý vị đang đọc chữ của ông. Tên ông là Kumārajīva.

Ông sinh ở Kucha, một ốc đảo Trung Á mà chúng ta đã nhắc tới hai tập trước. Nghĩa là ông không phải người Ấn, cũng không phải người Trung Hoa. Ông là người của con đường ở giữa. Và có lẽ chính điều đó đã làm nên ông.

PHẦN 1 Từ Kucha tới Trường An

Theo các bộ tăng truyện Trung Hoa, ông nổi tiếng thông tuệ từ rất nhỏ, học rộng cả các truyền thống bộ phái lẫn Đại thừa. Tiếng tăm của ông lan tới tận triều đình Trung Hoa. Và ở đây câu chuyện rẽ sang một hướng rất ít chất thơ. Một vị tướng được phái đi đánh Kucha, và một trong những mục tiêu của chiến dịch là mang vị tăng ấy về.

Xin quý vị nghe cho kỹ chỗ này. Một trong những dịch giả vĩ đại nhất lịch sử Phật giáo đã tới Trung Hoa như một thứ chiến lợi phẩm. Rồi ông bị giữ lại nhiều năm ở vùng Lương Châu, không được làm gì nhiều. Có lẽ đó là quãng thời gian ông học tiếng Trung tới mức thuần thục. Nếu đúng vậy thì đây là một trong những trường hợp hiếm hoi mà việc bị kẹt lại hoá thành sự chuẩn bị.

Mãi về sau ông mới tới được Trường An, và ở đó ông được trao thứ mà ông cần: một dịch trường. Truyền thống còn kể rằng ông bị nhà cầm quyền ép phải phá giới, và ông đã sống trong nỗi khổ tâm ấy. Người ta kể ông từng nói với môn đồ đại ý rằng hãy nhặt lấy đoá sen mà đừng nhìn bùn.

Xin thưa, đây là chỗ chúng ta phải tách tầng rất rõ. Các bộ tăng truyện Trung Hoa là nguồn chính về đời ông, nhưng chúng thuộc thể loại thánh truyện. Thể loại ấy có mô-típ riêng, có nhu cầu riêng, và thường xây nhân vật theo khuôn. Cho nên những chi tiết kịch tính nhất trong đời ông, chúng ta nên giữ ở tầng ký ức truyền thống, chứ không đưa thẳng vào tầng sự kiện lịch sử.

PHẦN 2 Văn và chất: dịch cho cái tai

Bây giờ tới phần quan trọng nhất: ông đã làm gì. Ông chủ trì việc dịch một loạt kinh và luận lớn, trong đó có những bản mà Phật giáo Đông Á tới nay vẫn dùng. Tôi sẽ không nêu con số, vì các nguồn truyền thống không thống nhất với nhau và tôi không muốn đưa cho quý vị một con số đẹp mà không chắc. Điều chắc chắn hơn con số là ảnh hưởng. Và ảnh hưởng ấy nằm ở một lựa chọn.

Trong truyền thống phê bình dịch thuật Trung Hoa có một cặp phạm trù rất hay: văn và chất. Chất là chất phác, sát chữ, thà thô mà đúng. Văn là văn vẻ, trôi chảy, đọc lên thành câu. Trước Kumārajīva, nhiều bản dịch nghiêng về chất. Chúng trung thành, nhưng đọc lên rất khó vào, đầy những từ phiên âm dài dòng mà người đọc phải tra cứu.

Ông nghiêng hẳn về văn. Ông cắt bớt những trùng lặp mà văn phong Ấn Độ rất ưa dùng. Ông chọn những chữ Trung Hoa gọn và có nhịp. Ông để ý tới việc câu kinh sẽ được tụng lên thành tiếng, chứ không chỉ được đọc bằng mắt.

Và đây chính là bí mật của ông. Ông dịch cho cái tai. Một bản kinh mà hàng triệu người sẽ tụng mỗi sáng thì nó phải nằm vừa trong hơi thở. Nói đùa một chút, ông là người hiểu rằng nếu câu kinh quá dài thì người tụng sẽ hụt hơi, và người hụt hơi thì khó mà an lạc.

Ông dịch cho cái tai. Một bản kinh mà hàng triệu người sẽ tụng mỗi sáng thì nó phải nằm vừa trong hơi thở.

PHẦN 3 Kumārajīva và Huyền Trang

Nhưng mọi lựa chọn đều có giá. Khi ông làm cho câu văn đẹp hơn, ông cũng đã lược đi một số sắc thái kỹ thuật của nguyên bản. Hơn hai thế kỷ sau, Huyền Trang trở về từ Ấn Độ và dịch lại nhiều bản mà Kumārajīva đã dịch. Huyền Trang chọn hướng ngược lại. Ông sát hơn, chính xác hơn về thuật ngữ, giữ lại những phân biệt tinh vi mà người trước đã gộp. Về mặt học thuật, nhiều bản của Huyền Trang chính xác hơn.

Vậy mà cho tới hôm nay, khi người Đông Á tụng kinh, họ vẫn thường tụng bản của Kumārajīva. Đây là một sự thật rất đáng suy nghĩ. Cái sát nhất không phải lúc nào cũng là cái sống lâu nhất. Cái được người ta thuộc lòng mới sống lâu.

Cái sát nhất không phải lúc nào cũng là cái sống lâu nhất. Cái được người ta thuộc lòng mới sống lâu.

Và một bản văn sống trong miệng người thì nó không chỉ là văn bản nữa, nó đã thành một phần của đời sống tôn giáo. Đó cũng là lý do vì sao thay đổi một bản dịch quen thuộc bao giờ cũng khó, ở mọi truyền thống, kể cả ở Việt Nam.

PHẦN 4 Trung quán và một tập thể lớn

Về mặt tư tưởng, có một đóng góp nữa của nhóm ông mà ta không nên bỏ qua. Ông đưa vào Trung Hoa các luận thư Trung quán một cách hệ thống. Trước đó, người Trung Hoa hiểu tính không phần lớn qua lớp kính Đạo gia, dễ lẫn “không” với “vô”. Nhóm của ông, cùng với những môn đồ xuất sắc, đã giúp tách hai khái niệm ấy ra. Richard Robinson là một trong những người nghiên cứu kỹ bước chuyển này.

Cuối cùng, xin nhắc lại một điều đã nói ở tập trước. Ông không làm việc một mình. Dịch trường Trường An là một tập thể lớn, có người đọc bản gốc, người giảng nghĩa, người chuốt văn, người chép. Và các nhà nghiên cứu hiện đại, trong đó có Jan Nattier, cũng chỉ ra rằng không phải bản nào mang tên ông cũng chắc chắn là của nhóm ông. Danh tiếng lớn thì hay hút về mình những thứ không phải của mình.

Nhưng dù vậy, có một điều không ai tranh cãi. Ông là người đã làm cho kinh Phật nói được bằng một giọng mà người Trung Hoa nghe vào là nhận ra đó là tiếng của mình. Và việc đó, thưa quý vị, khó hơn dịch đúng rất nhiều.

Trong khi bản kinh đang tìm đường sang phía đông, thì ở phía bắc, trên một cao nguyên lạnh giá, một vương triều trẻ cũng bắt đầu nhìn về Ấn Độ. Phật giáo đã lên tới đó bằng con đường nào?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.