LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Sau hai nghìn năm trăm năm, điều gì đã thay đổi, và điều gì còn lại? Gần như mọi hình thức đã đổi — còn lại là một câu hỏi rất cũ, được đặt ra dưới một gốc cây, về khổ đau và về con đường ra khỏi nó.

Năm 1956, tại Nagpur, một cuộc lễ quy y tập thể quy mô rất lớn đã đưa Phật giáo trở lại đời sống Ấn Độ như một cộng đồng người sống. Người đứng ở trung tâm là B. R. Ambedkar — và cách ông đọc lại Phật giáo tới nay vẫn được thảo luận.

Câu chuyện nhận ra lại bắt đầu trong tay những người đo đất thế kỷ XIX, cầm du ký Trung Hoa cũ một nghìn năm làm bản đồ kho báu — rồi tiếp nối bằng Anagārika Dharmapāla, Mahā Bodhi Society và sự trở lại của Bodhgayā như một điểm hành hương quốc tế.

Nếu chỉ đo Phật giáo Ấn Độ bằng đại tu viện, thư viện và tăng chúng hàng nghìn người, ta sẽ kết luận rất nhanh rằng nó đã mất. Đổi thước đo và đi vòng quanh tiểu lục địa — Kathmandu, Himalaya, Bengal, Odisha, Kashmir, Nam Ấn — bức tranh đổi theo.

Nālandā bị phá hủy là một trong những câu chuyện được kể nhiều nhất và được kiểm chứng ít nhất trong lịch sử Phật giáo. Thay vì kể một câu chuyện, tập này mở ba ngăn hồ sơ — khảo cổ, biên niên Ba Tư, ký ức Tây Tạng — rồi hỏi chúng khớp nhau tới đâu.

Vì sao Phật giáo suy giảm tại chính nơi nó ra đời? Mọi câu trả lời gọn trong một câu đều thất bại trước dữ liệu, vì suy giảm không đồng đều theo vùng và theo thời gian — tập này tách thành sáu tuyến và xem chúng cộng hưởng thế nào.

Những đại tu viện Đông Ấn là một hệ thống, hay chỉ là nhiều tòa nhà lớn tình cờ cùng thời? Tập này bước vào bên trong Nālandā, Odantapurī, Vikramaśīla, Somapura và Jagaddala.

Một đại tu viện không tự nuôi mình được: phải có người cấp đất, nuôi tăng sĩ, bảo trợ thư viện. Câu trả lời cho câu hỏi “ai trả tiền?” mang tên Pāla — và chính cái mạnh của mô hình ấy cũng là chỗ mỏng của nó.

Tantra Phật giáo là gì, và nó xuất hiện trong hoàn cảnh nào? Tập này tiếp cận lại từ đầu bằng ba từ khóa mantra, maṇḍala, sādhana, rồi xét các tuyến giải thích về bối cảnh chính trị, trao đổi tôn giáo và hình mẫu siddha.

Atiśa rời đại tu viện Vikramaśīla để lên cao nguyên Tây Tạng trong giai đoạn hậu truyền, khi kinh sách thì nhiều mà thứ lớp thì rối. Ông mang sang không chỉ nội dung, mà là phương pháp tổ chức nội dung — và phương pháp ấy sống lâu hơn chính các đại tu viện đã sinh ra nó.