LỊCH SỬ PHẬT GIÁO

Lan Xang, “triệu voi”, là vùng đất ít được sử sách thế giới nói tới cho đủ. Ở đây một thành phố mang tên một pho tượng, ngôi chùa là thư viện, trường học và kho ký ức của làng, và truyền thống sống sót nhờ vô số bàn tay nhỏ cứ thắp lại mỗi mùa.

Thế kỷ XIX, ở Miến Điện và Xiêm, người ta cùng đặt lại một câu hỏi rất cũ với sức nặng rất mới: chư Tăng có đang hành trì đúng như Luật dạy, và bản kinh ta đọc có đúng là bản chuẩn? Nhà nước, in ấn, tàu hơi nước và phương Tây cùng đổ về một chỗ.

Sukhothai, Lan Na và Ayutthaya không nối tiếp nhau thành một dòng thẳng mà cùng tồn tại, cạnh tranh và liên minh. Và tấm bia Ramkhamhaeng nổi tiếng nhất lại là tư liệu đang bị tranh cãi dữ dội nhất.

Phật giáo không được “đưa vào” Miến Điện ở thời Pagan: nó đã có mặt từ thời Pyu nhiều thế kỷ trước. Cái mới ở Pagan không phải là Chánh pháp, mà là quy mô định chế — một cỗ máy cúng dường khổng lồ được minh văn ghi lại.

Borobudur và Angkor rất hay bị gộp lại trong trí nhớ phổ thông, nhưng chúng khác nhau về thời đại, về tôn giáo và về cách vận hành. Một nơi kể con đường tu bằng cách bắt thân thể ta đi con đường ấy; nơi kia có ba lớp tôn giáo không được phép gộp.

Phù Nam, Dvāravatī và Śrīvijaya không phải ba vương quốc song song như ba nước trên bản đồ hôm nay, mà là ba kiểu thực thể khác hẳn nhau: một ngã tư cảng thị, một phong cách văn hóa, và một thế lực kiểm soát đường biển.

Nhân vật chính của phần này là gió mùa: một tuyến biển có lịch, với những mùa chờ gió dài, đã chở cả đời sống chứ không chỉ chở hàng. Và Phật giáo không được Ấn Độ đẩy sang, mà được Đông Nam Á chủ động kéo về.

Vì sao một hòn đảo nhỏ ngoài khơi mũi Nam Ấn lại trở thành nơi cả một vùng rộng lớn phải quay về để xin chữ, xin sách và xin giới? Câu trả lời nằm ở ba chân đế: ngôn ngữ Pāli, bộ văn bản hoàn chỉnh và dòng truyền giới.

Buddhaghosa không sáng lập ra Theravāda, cũng không phát minh ra giáo lý nào; việc ông làm gần với việc của một tổng biên tập hơn là của một tác giả. Nhưng chính công việc biên tập ấy đã thay đổi lịch sử.

Anurādhapura có không phải một mà ba đại tự: Mahāvihāra, Abhayagiri và Jetavana. Nhưng chỉ Mahāvihāra để lại trọn thư tịch — nên gần như mọi điều ta biết về hai nơi kia đến từ lời của người đã tranh luận với họ suốt gần một nghìn năm.