Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta bước vào thế kỷ mười chín. Và tôi muốn mở đầu bằng một quan sát mà tôi cho là rất đáng chú ý. Trong cùng một khoảng thời gian, ở hai vương quốc cách nhau khá xa, không hẹn mà gặp, cùng diễn ra một loại chuyện giống nhau.

Ở Miến Điện và ở Xiêm, người ta cùng đặt lại một câu hỏi rất cũ nhưng với một sức nặng rất mới. Câu hỏi ấy là: chư Tăng hôm nay có đang hành trì đúng như Luật dạy không? Và câu hỏi đi kèm: bản kinh chúng ta đang đọc có đúng là bản chuẩn không?

PHẦN 1 Bốn yếu tố đổ về một chỗ

Vì sao lại là thế kỷ mười chín? Tôi nghĩ có bốn yếu tố cùng đổ về một chỗ. Yếu tố thứ nhất là nhà nước. Trong thế kỷ ấy, các vương quốc trong vùng đều đi theo hướng tập quyền hóa: lập bộ máy hành chính chặt hơn, đo đạc đất đai, lập sổ sách, chuẩn hóa thuế khóa. Một nhà nước làm việc theo kiểu ấy thì cũng muốn Tăng đoàn có tổ chức rõ ràng: ai là trụ trì, chùa nào thuộc đâu, thọ giới ngày nào, học tới đâu.

Yếu tố thứ hai là in ấn. Đây là một cuộc cách mạng thầm lặng nhưng rất lớn. Trước đó, mỗi bộ kinh là một bản chép tay, và mỗi bản chép tay thì hơi khác nhau một chút. Khi máy in xuất hiện, người ta buộc phải chọn: in bản nào? Và câu hỏi ấy kéo theo cả một công trình đối chiếu, hiệu đính, thống nhất.

Yếu tố thứ ba là tàu hơi nước. Nghe có vẻ không liên quan tới tôn giáo, nhưng thật ra rất liên quan. Trước đó, đi Sri Lanka phải chờ gió mùa và mất nhiều tháng. Nay chỉ còn vài tuần, và có lịch tàu. Mạng lưới mà ta nói ở tập chín mươi ba bỗng chạy nhanh hơn nhiều lần. Thư từ, sách vở, đoàn Tăng qua lại dày đặc hẳn lên.

Yếu tố thứ tư là tiếp xúc với phương Tây. Trong thế kỷ ấy, học giả châu Âu bắt đầu nghiên cứu Pāli, xuất bản văn bản, và đặt ra những câu hỏi theo lối phê phán lịch sử. Đồng thời các phái đoàn truyền giáo cũng tới, mang theo tranh luận. Tất cả những thứ ấy khiến giới tăng sĩ trong vùng phải suy nghĩ lại về cách trình bày truyền thống của mình.

PHẦN 2 Xiêm: Thammayut và Mahā Nikāya

Bây giờ xin đi vào cụ thể, bắt đầu với Xiêm. Ở đây hình thành một nhánh tu viện mới, mang tên Thammayut, nghĩa đại khái là “dòng gắn chặt với Pháp”. Nhánh này khởi lên từ một nhóm chư Tăng chủ trương đọc lại luật thật sát, và hành trì theo đúng chữ nghĩa của luật, chứ không theo tập quán đã tích tụ.

Những khác biệt được nêu ra phần lớn thuộc về chi tiết hành trì: cách đắp y, cách thọ thực, cách phát âm Pāli khi tụng, cách cử hành tăng sự. Với người ngoài, những chi tiết ấy nghe rất nhỏ. Với người trong luật, chúng không nhỏ chút nào, vì một sai lệch trong thủ tục có thể khiến cả một tăng sự thành không thành tựu. Nhánh có trước và chiếm đa số thì được gọi là Mahā Nikāya. Và từ đó trở đi, Tăng đoàn Thái có hai nhánh cùng tồn tại.

Ở đây tôi xin dừng lại và nói một điều rất rõ ràng. Nhiệm vụ của tập này không phải là đánh giá xem nhánh nào đúng hơn. Cả hai đều là những cộng đồng nghiêm túc với hàng nghìn vị hành trì chân thành. Việc của chúng ta là hiểu bối cảnh khiến sự phân nhánh ấy xảy ra, chứ không phải chấm điểm.

PHẦN 3 Miến Điện: đá khắc kinh và thiền quán cho cư sĩ

Bây giờ sang Miến Điện. Ở đây bối cảnh có một khác biệt lớn: trong thế kỷ ấy, vương quốc dần mất chủ quyền và cuối cùng rơi vào ách thuộc địa. Điều đó tạo ra một hệ quả quan trọng. Ở Xiêm, cải cách được tiến hành với hoàng gia ở phía sau. Ở Miến Điện, sau khi vương quyền không còn, thì việc gìn giữ sāsana — tức giáo pháp như một định chế sống — chuyển sang tay chính chư Tăng và các hội cư sĩ. Đây có lẽ là một trong những chuyển dịch quan trọng nhất trong lịch sử Phật giáo hiện đại.

Và nó dẫn tới hai điều đáng chú ý. Thứ nhất là dự án văn bản. Trong giai đoạn còn vương triều, một kỳ kết tập lớn đã được tổ chức, và toàn bộ Tam tạng được khắc lên các phiến đá dựng thành cả một rừng bia. Quý vị hãy hình dung: người ta lấy toàn bộ tạng kinh, đem khắc lên đá, mỗi phiến đặt trong một ngôi tháp nhỏ, xếp hàng ngay ngắn trên một khoảnh đất rộng. Lý do rất giản dị và rất cảm động: lá bối thì mục, giấy thì cháy, đá thì bền hơn. Đó là một hành động của người lo xa cho những thế kỷ mình không sống tới.

Lá bối thì mục, giấy thì cháy, đá thì bền hơn.

Thứ hai là thiền quán. Trong giai đoạn này ở Miến Điện, một số vị thầy bắt đầu làm một việc mà trước đó không phổ biến: dạy vipassanā — tức thiền quán — cho cư sĩ, theo phương pháp có thể học trong thời gian ngắn, tại các trung tâm mở cho người thường. Trước đó, thiền quán thường được xem là việc của chư Tăng và của người ở rừng. Nay nó bước ra chợ, ra phố, tới tay người có gia đình và có công việc.

Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất nên gọi đây là sự khôi phục hay là một sáng tạo mới. Nhưng hệ quả thì không ai tranh cãi. Chính từ dòng chảy này mà về sau, thiền quán đi ra khắp thế giới, và rất có thể là lý do vì sao quý vị đang nghe chương trình này.

PHẦN 4 “Trở về” là một hành động của hiện tại

Cuối cùng, tôi muốn nêu một điểm phương pháp mà tôi thấy rất hay. Mọi phong trào cải cách trong lịch sử tôn giáo đều tự mô tả mình bằng cùng một chữ: trở về. Trở về nguyên bản, trở về thời xưa, trở về đúng như lời dạy ban đầu. Nhưng các nhà nghiên cứu nhận xét rằng “trở về” bao giờ cũng là một hành động của hiện tại. Người ta chọn cái gì để trở về, và chọn bằng tiêu chuẩn của thời mình.

Điều này không làm giảm giá trị của cải cách chút nào. Nó chỉ nhắc rằng không ai bước ra khỏi thời đại của mình được, kể cả khi đang cố quay về quá khứ. Và nếu quý vị cho phép tôi một câu đùa hiền lành: mọi thế hệ đều tin rằng thế hệ trước đã hơi buông lỏng, và thế hệ sau thì chắc chắn sẽ nghĩ như vậy về chúng ta.

Không ai bước ra khỏi thời đại của mình được, kể cả khi đang cố quay về quá khứ.

Nhịp thực hành hôm nay tôi xin gợi một điều nhỏ. Cải cách trong đời sống riêng cũng vậy. Không phải là làm một cuộc đại thay đổi. Mà là thỉnh thoảng đọc lại điều mình đã nhận, xem mình còn làm đúng như đã hiểu hay không.

Vậy trong khi Miến Điện và Xiêm chỉnh đốn Tăng đoàn của mình, thì ở vùng thượng lưu Mekong, một vương quốc khác đã dựng đời sống Phật giáo của mình quanh một pho tượng. Câu chuyện Lan Xang là gì?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.