Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta đi tới lưu vực sông Chao Phraya, và gặp một truyền thống Theravāda mà ngày nay rất nhiều người trong chúng ta quen thuộc. Nhưng tôi phải thú thật ngay: đây là một trong những tập khó viết nhất của phần này.

Không phải vì thiếu tư liệu. Mà vì có một tư liệu nổi tiếng tới mức nó che khuất tất cả những tư liệu khác, và bản thân nó thì đang bị tranh cãi dữ dội. Ta sẽ tới đó, nhưng xin đi tuần tự.

PHẦN 1 Ba trung tâm, không phải một dòng thẳng

Trước hết, xin dọn một hình dung sai. Nhiều người hình dung lịch sử vùng này như một dòng thẳng: Sukhothai sinh ra trước, rồi truyền cho Ayutthaya, rồi tới các kinh đô sau. Thực tế lộn xộn hơn nhiều, và thú vị hơn nhiều. Trong cùng thời kỳ ấy, trên vùng đất mà nay ta gọi là Thái Lan, có ít nhất ba trung tâm quan trọng cùng tồn tại.

Sukhothai ở vùng thượng. Lan Na quanh Chiang Mai ở phía bắc. Và ở vùng đồng bằng thấp là Ayutthaya, kế thừa cả di sản Khmer lẫn mạng lưới thương mại biển. Chúng không nối tiếp nhau. Chúng cạnh tranh, liên minh, cưới gả, đánh nhau, rồi lại liên minh. Đúng kiểu maṇḍala mà ta đã nói ở tập chín mươi lăm.

PHẦN 2 Dòng Tích Lan, Tăng rừng và Tăng làng

Bây giờ nói về điều mà cả ba trung tâm đều thèm muốn. Đó là một dòng truyền giới hợp lệ, mà tốt nhất là nhận trực tiếp từ Sri Lanka. Chữ dùng trong vùng là Sīhaḷa nikāya, tức dòng Tích Lan. Quý vị thấy chưa: cái mạng lưới ở tập chín mươi ba giờ đang vận hành ngay trước mắt ta.

Các đoàn Tăng vượt biển sang đảo thọ giới rồi trở về, và về tới nơi thì mang theo một thứ vốn liếng rất quý: tính chính danh. Một ông vua bảo trợ được một dòng như vậy thì vị thế của ông khác hẳn. Và thường thì sau đó sẽ có việc lập sīmā mới, dựng chùa mới, và tổ chức lại Tăng đoàn.

Song song với dòng truyền giới là một sự phân chia lối sống mà tôi thấy rất đáng nói. Tiếng Pāli phân biệt araññavāsī và gāmavāsī. Chư Tăng ở rừng, và chư Tăng ở làng. Đây không phải chuyện ai hơn ai. Đây là hai chức năng.

Vị ở rừng chuyên hành thiền, sống đơn giản, giữ giới nghiêm, và chính vì vậy mà được xem là kho dự trữ tinh thần của cả truyền thống. Vị ở làng thì lo việc học, việc dạy, việc lễ, việc tang ma cưới hỏi, việc dạy chữ cho trẻ con. Một truyền thống chỉ có rừng thì không nuôi được xã hội. Một truyền thống chỉ có làng thì lâu ngày sẽ nhạt. Cần cả hai, và vùng này giữ được cả hai trong nhiều thế kỷ.

Một truyền thống chỉ có rừng thì không nuôi được xã hội. Một truyền thống chỉ có làng thì lâu ngày sẽ nhạt.

PHẦN 3 Sukhothai và tấm bia

Bây giờ tới Sukhothai, và tới tấm bia. Câu chuyện quen thuộc là thế này. Người ta nói rằng vào thế kỷ mười ba, vua Ramkhamhaeng của Sukhothai đã sáng chế ra chữ Thái, và cho khắc một tấm bia mô tả vương quốc của mình. Nội dung tấm bia rất đẹp: đất đai trù phú, cá trong nước, lúa ngoài đồng, dân buôn bán tự do không bị đánh thuế, ai có oan ức thì tới rung chuông ở cổng cung để nhà vua đích thân xử. Và tấm bia nói tới việc nhà vua thỉnh chư Tăng dòng Tích Lan, và tới đời sống Phật giáo của vương quốc.

Đây là một áng văn tuyệt đẹp. Vấn đề là: giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất nó được khắc khi nào. Có lập trường cho rằng đây đúng là bia thế kỷ mười ba. Có lập trường cho rằng nó được soạn muộn hơn khá nhiều. Và có lập trường gây sốc hơn cả, cho rằng nó được làm ở thế kỷ mười chín.

Tôi xin nói rõ lập trường của mình: tôi không có thẩm quyền phân xử, và tôi cũng không nghĩ một chương trình như thế này nên phân xử. Điều tôi muốn quý vị mang về là phương pháp, chứ không phải kết luận. Khi một tư liệu vừa quá hoàn hảo về mặt văn chương, vừa quá tiện lợi về mặt chính trị, vừa đứng một mình không có tư liệu cùng loại bên cạnh — thì đó là ba lý do chính đáng để nhà sử học đặt câu hỏi. Đặt câu hỏi không phải là bất kính. Đặt câu hỏi chính là cách tôn trọng tư liệu.

Đặt câu hỏi không phải là bất kính. Đặt câu hỏi chính là cách tôn trọng tư liệu.

Và xin nói thêm một điều cho công bằng. Dù tấm bia ấy có niên đại nào đi nữa, thì Sukhothai vẫn để lại những chứng cứ vật chất không ai tranh cãi. Đó là các ngôi tháp hình búp sen rất đặc trưng. Và đặc biệt là tượng Phật đi. Nếu quý vị chưa từng thấy, tôi xin tả. Đó là pho tượng Đức Phật trong tư thế bước tới, thân uyển chuyển như đang chuyển động, một tay đưa lên, y áo mỏng như nước chảy. Trong toàn bộ nghệ thuật Phật giáo, rất ít nơi tạc được cái cảm giác chuyển động nhẹ nhàng như vậy. Tôi nghĩ đây là đóng góp riêng, không vay mượn của ai.

Cũng ở giai đoạn Sukhothai, ta có một tác phẩm rất quan trọng về vũ trụ luận, dựng trên khung traibhūmi, tức ba cõi. Tác phẩm ấy sắp xếp toàn bộ vũ trụ theo tầng bậc, từ các địa ngục lên tới các cõi trời, và giải thích nghiệp báo dẫn tới đâu. Nó quan trọng không chỉ về giáo lý. Nó quan trọng vì nó cung cấp cho cả một xã hội một bản đồ chung về ý nghĩa: vì sao ta ở đây, ta đi đâu, và làm lành thì được gì.

PHẦN 4 Ayutthaya: Phật giáo ở quy mô nhà nước

Bây giờ tới Ayutthaya, và ở đây bối cảnh đổi hẳn. Ayutthaya nằm gần biển, và trở thành một trong những đô thị quốc tế nhộn nhịp nhất châu Á thời ấy. Trong thành có khu người Hoa, người Nhật, người Ba Tư, người Bồ, người Hà Lan, người Pháp. Thư từ của các phái bộ châu Âu thế kỷ mười bảy mô tả một kinh đô lộng lẫy với vô số chùa mái vàng.

Và Phật giáo ở Ayutthaya vận hành ở quy mô nhà nước: có hệ thống phẩm trật Tăng quan, có kỳ thi Pāli, có lễ nghi triều đình gắn chặt với lịch Phật giáo. Rồi kinh đô ấy bị tàn phá trong chiến tranh vào thế kỷ mười tám, và rất nhiều thư tịch mất theo. Đây là lý do khiến việc nghiên cứu giai đoạn này khó, và cũng là lý do khiến các biên niên sử soạn lại sau đó phải được đọc rất thận trọng.

Điều tôi muốn để lại hôm nay khá giản dị. Một truyền thống sống không giữ mình bằng cách khóa kín. Nó giữ mình bằng cách cứ vài đời lại có người đi xa, học lại, mang về, rồi làm mới. Chuyện ấy nghe có vẻ phiền phức. Nhưng có lẽ đó chính là cách duy nhất để một điều cổ xưa không biến thành đồ cổ.

Vậy khi thế giới thay đổi rất nhanh vào thế kỷ mười chín, khi tàu hơi nước, bản đồ và nhà nước tập quyền hiện đại xuất hiện, thì Tăng đoàn ở Miến Điện và Thái Lan đã tự chỉnh đốn mình như thế nào?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.