Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta rời vùng biển và đi vào đất liền. Đích đến là một bình nguyên khô nóng bên khúc quanh sông Ayeyarwady, ở miền trung Miến Điện. Tên nơi ấy là Pagan.

Và nếu quý vị từng thấy ảnh, chắc quý vị nhớ khung cảnh: hàng nghìn ngôi tháp gạch mọc lên trên một đồng bằng, trải dài tới tận chân trời, sương mù buổi sớm phủ lưng chừng. Đó là một trong những cảnh tượng tôn giáo ấn tượng nhất còn lại trên mặt đất. Nhưng hôm nay tôi không muốn chỉ kể về vẻ đẹp. Tôi muốn hỏi một câu khô khan hơn: bằng cách nào mà một vương quốc lại biến Theravāda thành nền móng của chính mình?

PHẦN 1 Không phải “đưa vào”

Và trước hết, phải dọn một hiểu lầm rất phổ biến. Người ta hay kể rằng Phật giáo được đưa vào Miến Điện ở thế kỷ mười một, dưới một vị vua tên Anawrahta. Câu ấy sai. Không phải sai về vị vua, mà sai về chữ “đưa vào”. Bởi vì trước Pagan, ở chính vùng ấy đã có một nền văn hóa đô thị lâu đời mà ta gọi là Pyu.

Khảo cổ ở các thành Pyu cho thấy dấu vết Phật giáo từ rất sớm, gồm cả những bản kinh bằng vàng lá ghi các đoạn Pāli. Nghĩa là khi Pagan nổi lên, Phật giáo đã ở vùng đất này nhiều thế kỷ rồi. Cái mới ở Pagan không phải là Chánh pháp. Cái mới là quy mô định chế.

PHẦN 2 Tự sự truyền thống và minh văn

Bây giờ xin kể tự sự truyền thống, rồi ta sẽ soi lại nó. Theo biên niên sử Miến Điện, vua Anawrahta lúc đầu còn theo các tập tục cũ. Rồi một vị Tăng tên Shin Arahan từ vùng hạ lưu tới, thuyết pháp, và nhà vua quy hướng Theravāda. Nhà vua muốn có Tam tạng, bèn hỏi xin vương quốc Mon ở hạ lưu. Bị từ chối, ông đem quân xuống, chiếm kinh đô của họ, và mang về cả Tam tạng lẫn chư Tăng lẫn thợ thủ công. Từ đó Pagan trở thành trung tâm Theravāda, và nhóm tăng sĩ hành trì sai lệch gọi là Ari bị dẹp bỏ.

Đó là câu chuyện. Nó gọn, nó kịch tính, nó có anh hùng và có kẻ phản diện. Và chính vì nó gọn như vậy mà giới nghiên cứu đặt câu hỏi.

Vấn đề thứ nhất là vấn đề nguồn. Câu chuyện này nằm trong biên niên sử được soạn nhiều thế kỷ sau các sự kiện nó kể. Trong khi đó, Pagan để lại cho chúng ta một kho tư liệu đương thời rất lớn: minh văn. Và minh văn thì hầu như không kể chuyện chinh phục theo cách ấy. Minh văn Pagan nói về chuyện khác hẳn: ai cúng ruộng nào, bao nhiêu mẫu, bao nhiêu người phục dịch, cho ngôi chùa nào, với lời nguyện gì.

Vấn đề thứ hai là nhóm Ari. Trong biên niên sử muộn, họ được mô tả là những tăng sĩ phóng túng, hành trì sai lạc, cần phải dẹp. Nhưng khi ta đi tìm bằng chứng đương thời về họ, ta gặp rất ít. Nhiều học giả cho rằng “Ari” có thể là một hình ảnh được dựng lên ở lớp muộn, để làm nổi bật công lao cải cách của nhà vua. Đây là một mô-típ ta gặp khắp nơi trong sử tôn giáo: muốn có người cải cách thì phải có cái để cải. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và tôi xin nêu ra để quý vị biết hồ sơ này tồn tại.

Muốn có người cải cách thì phải có cái để cải.

PHẦN 3 Một cỗ máy cúng dường khổng lồ

Bây giờ xin nói tới điều mà minh văn cho ta thấy rất chắc chắn, vì theo tôi đây mới là phần quan trọng nhất. Pagan là một cỗ máy cúng dường khổng lồ. Một người có của — vua, hoàng hậu, quan lại, hay cả thường dân khá giả — sẽ dựng một ngôi đền hoặc một ngôi tháp. Rồi họ cúng kèm theo đó ruộng, nguồn nước, và người phục dịch để lo việc chùa mãi mãi. Phần đất ấy từ đó ra khỏi sổ thuế.

Quý vị hãy thử nhân điều đó lên qua hai thế kỷ. Đó là lý do vì sao trên bình nguyên ấy có hàng nghìn công trình. Mỗi ngôi tháp là một hành vi tôn giáo, đúng vậy. Nhưng nó cũng là một hành vi kinh tế và xã hội: là cách ghi danh, cách để lại dấu, cách chuyển tài sản sang một dạng bền hơn chính mình.

Và đây cũng là một trong những giả thuyết về việc Pagan suy yếu. Khi phần đất miễn thuế cứ lớn dần lên qua mỗi thế hệ, thì phần nuôi được nhà nước cứ nhỏ dần. Tôi xin nói ngay: đây chỉ là một trong nhiều cách giải thích, và giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về trọng số. Nhưng nó là một bài học đáng nghĩ: lòng tin thành thật vẫn có thể tạo ra hậu quả cấu trúc mà không ai dự tính.

Còn một mặt nữa của Pagan mà tôi rất quý. Đó là học thuật. Tại Pagan, chư Tăng không chỉ tụng kinh. Họ soạn ngữ pháp Pāli, soạn luận, soạn sách chú giải. Truyền thống ngữ pháp học Pāli của Miến Điện về sau có ảnh hưởng rất rộng trong cả vùng, tới mức các nước khác cũng học theo cách đọc ấy. Nghĩa là Pagan không phải nơi nhận sách. Pagan là nơi làm ra sách. Và Pagan cũng giữ liên lạc thường xuyên với Sri Lanka qua đường biển, trao đổi văn bản và dòng truyền giới. Ta thấy lại đúng cái mạng lưới mà tập chín mươi ba đã nói.

PHẦN 4 Chỉ sắp lại chỗ ngồi

Cuối cùng, một chi tiết mà tôi thấy rất người. Ở Miến Điện có tín ngưỡng nat, tức các vị thần linh bản địa, có trước Phật giáo rất lâu. Phật giáo tới không xóa bỏ họ. Truyền thống kể rằng nhà vua đã cho sắp xếp lại danh sách các vị nat và đặt tất cả dưới sự bảo hộ của Chánh pháp. Nghĩa là không ép ai bỏ ông bà của mình. Chỉ sắp lại chỗ ngồi.

Tôi cho rằng đây là một trong những lý do sâu xa khiến Phật giáo đi được xa tới vậy: nó hiếm khi đòi người ta phải cắt đứt với nơi mình sinh ra.

Và nếu quý vị nhìn lên một ngôi tháp Pagan sáng sớm, quý vị đang nhìn vào lời nguyện của một người cụ thể, tên tuổi còn khắc dưới chân tháp, mong cho đời sau được gặp Chánh pháp. Người ấy đã mất gần nghìn năm. Lời nguyện thì vẫn đứng đó.

Người ấy đã mất gần nghìn năm. Lời nguyện thì vẫn đứng đó.

Vậy trong khi Pagan dựng tháp trên đồng bằng khô, thì ở lưu vực Chao Phraya, một vương quốc khác đang hình thành cùng với một tấm bia gây tranh cãi bậc nhất trong sử học Đông Nam Á. Tấm bia ấy nói gì, và vì sao người ta ngờ vực nó?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.