Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước chúng ta kết lại bằng một câu hỏi rất trần tục: ai trả tiền? Hôm nay chúng ta trả lời câu hỏi đó, và câu trả lời mang tên Pāla.

PHẦN 1 Ai nuôi một đại tu viện?

Trước hết, xin nói rõ vì sao câu hỏi tiền bạc lại quan trọng đến thế trong lịch sử tôn giáo. Một đại tu viện, tức mahāvihāra, không tự nuôi mình được. Hàng trăm, có nơi hàng nghìn người ở đó không cày ruộng. Họ học, họ dạy, họ chép kinh, họ tranh luận, họ làm nghi lễ. Muốn như vậy thì phải có người khác trồng lúa cho họ.

Cơ chế ở Ấn Độ trung đại khá rõ ràng: nhà vua cấp đất cho cơ sở tôn giáo, thường là đất miễn thuế, kèm theo quyền thu hoa lợi từ một số làng. Chúng ta biết điều này không phải nhờ truyền thuyết, mà nhờ praśasti và các bản khắc đồng — tức văn bia tụng ca và văn bản cấp đất khắc trên lá đồng.

Đây là loại nguồn rất quý, vì nó là giấy tờ hành chính chứ không phải văn chương tôn giáo. Nó ghi tên vua, tên làng, ranh giới ruộng, và tên người nhận. Nói cách khác, đây là sổ đỏ của thế kỷ thứ mười.

PHẦN 2 Pāla là ai — và không phải là gì

Vậy Pāla là ai? Đó là một vương triều kiểm soát vùng đông bắc tiểu lục địa, tức Bengal và Bihar ngày nay, trong nhiều thế kỷ của thời trung đại. Vùng ảnh hưởng của họ co giãn theo từng đời vua, có lúc vươn xa vào lưu vực sông Hằng, có lúc thu lại.

Và đây là điểm phải nói ngay để tránh một hiểu lầm phổ biến. Không có cái gọi là “đế quốc Phật giáo Pāla”. Minh văn cho thấy các vua Pāla bảo trợ Phật giáo rất mạnh, nhưng đồng thời cũng cấp đất cho các cơ sở Bà-la-môn giáo, cũng cử hành các nghi lễ vương quyền theo truyền thống chung của Ấn Độ.

Ý niệm rằng một ông vua phải chọn đúng một tôn giáo và loại trừ các tôn giáo khác là cách nhìn của thời sau, không phải cách vận hành của triều đình Ấn Độ trung đại. Một vị vua thời ấy bảo trợ rộng vì lý do rất thực tế: quyền lực cần được nhiều cộng đồng công nhận.

Vậy điều gì làm Pāla đặc biệt? Không phải việc họ theo Phật giáo. Mà là quy mô và tính liên tục của sự bảo trợ họ dành cho một cụm định chế cụ thể. Dưới thời họ, Nālandā tiếp tục hoạt động, Odantapurī được lập, Vikramaśīla trở thành trung tâm học thuật hàng đầu, Somapura ở vùng Paharpur được xây với mặt bằng khổng lồ, rồi thêm Jagaddala.

Khảo cổ cho thấy đây không phải những ngôi chùa làng. Ở Paharpur, nền móng của tổ hợp trung tâm lớn đến mức khi đứng giữa, người ta khó hình dung đây là công trình của một vương quốc khu vực chứ không phải của một đế chế. Ở Antichak, di chỉ được đồng nhất với Vikramaśīla, ta thấy bố cục tu viện có hàng trăm phòng tăng vây quanh một khối trung tâm.

Và tượng đá, tượng đồng phong cách Pāla thì lan đi khắp nơi. Các nhà nghiên cứu nghệ thuật nhận ra phong cách này ở Nepal, ở Tây Tạng, ở Miến Điện, ở Đông Nam Á hải đảo. Điều đó nói lên một chuyện quan trọng: Đông Ấn thời Pāla là trung tâm xuất khẩu, không chỉ của tượng mà của mô hình. Người ta từ nhiều nơi tới học, rồi mang về nhà bản kinh, bản vẽ, quy chế, và cả thợ.

Đây cũng là lý do vì sao tập trước chúng ta nói rằng giai đoạn tantra phát triển mạnh không phải giai đoạn hấp hối. Một hệ thống đang hấp hối thì không có ai vượt Himalaya để xin vào học.

PHẦN 3 Cái mạnh cũng là chỗ mỏng

Nhưng bây giờ tôi phải nói phần khó hơn. Chính cái mạnh của mô hình này cũng là chỗ mỏng của nó. Hãy so sánh hai cách tổ chức đời sống tôn giáo.

Chính cái mạnh của mô hình này cũng là chỗ mỏng của nó.

Cách thứ nhất: tập trung vào một số ít định chế rất lớn, phụ thuộc vào đất đai do vương triều cấp, nơi tri thức được lưu giữ trong thư viện và truyền qua hệ thống thầy trò trong tu viện. Cách thứ hai: phân tán thành hàng nghìn ngôi đền nhỏ và hàng vạn gia đình Bà-la-môn, nơi tri thức và nghi lễ được truyền trong gia đình, từ cha sang con, gắn với đời sống làng xã và các nghi lễ vòng đời như sinh, cưới, tang.

Cách thứ nhất cho phép đạt tới độ tinh vi học thuật cực cao. Cách thứ hai bền hơn trước biến động chính trị, vì nó không có một điểm nào mà khi mất đi thì cả hệ thống ngừng chạy. Đây không phải lời phán xét, mà là một quan sát về cấu trúc. Và nó sẽ là một trong những tuyến giải thích quan trọng khi chúng ta bàn tới chuyện suy giảm ở hai tập nữa.

PHẦN 4 Từ Pāla sang Sena

Chuyện gì xảy ra với Pāla? Vương triều suy yếu dần, và ở vùng Bengal nổi lên triều Sena. Các nguồn cho thấy trọng tâm bảo trợ của triều đình mới nghiêng nhiều hơn về phía các truyền thống Bà-la-môn giáo. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất mức độ quyết định của bước chuyển này: có người xem đây là bước ngoặt lớn, có người cho rằng các mahāvihāra vẫn tồn tại và vẫn có thí chủ, chỉ là nguồn lực mỏng đi.

Điều chúng ta có thể nói khá chắc là: khi dòng đất cấp cho một định chế mỏng đi, định chế ấy không sụp ngay, nhưng nó mất dần khả năng nuôi một thư viện lớn, một đội ngũ giảng sư đông, và một xưởng chép kinh thường trực. Nói vui một chút, đây là chỗ mà lịch sử tôn giáo và lịch sử ngân sách gặp nhau, và ngân sách thường thắng ở hiệp cuối.

Đây là chỗ mà lịch sử tôn giáo và lịch sử ngân sách gặp nhau, và ngân sách thường thắng ở hiệp cuối.

Chúng ta vừa nhắc tới một loạt cái tên: Vikramaśīla, Odantapurī, Somapura, Jagaddala. Nhưng chúng thực sự hoạt động thế nào? Chúng có phải một hệ thống có phối hợp, có chương trình học chung, có luân chuyển thầy trò, hay chỉ là nhiều định chế riêng lẻ tình cờ cùng một nguồn bảo trợ? Đó là câu chuyện của tập sau.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.